MahaExam अभ्यास नोट्स

विसर्ग संधी: संपूर्ण अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

विसर्ग संधी: संपूर्ण अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणामध्ये संधीचे तीन मुख्य प्रकार आहेत: स्वरसंधी, व्यंजनसंधी आणि विसर्ग संधी. जेव्हा विसर्गाच्या (:) पुढे स्वर किंवा व्यंजन आल्यास जो बदल होतो, त्याला 'विसर्ग संधी' असे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

विसर्ग संधीमध्ये विसर्गाचा लोप होणे, विसर्गाचा 'र', 'स', 'श' किंवा 'ष' होणे, किंवा विसर्गाचा 'ओ' होणे असे विविध बदल होतात. हे नियम समजून घेतल्यास परीक्षेत विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांची उत्तरे देणे सोपे जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

विसर्ग संधी

विसर्गाच्या पुढे स्वर किंवा व्यंजन आल्यास विसर्गात जो बदल होतो, त्यास विसर्ग संधी म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विसर्गाच्या मागे 'अ' स्वर आणि पुढे मृदू व्यंजन असल्यास विसर्गाचा 'ओ' होतो.
  • विसर्गाच्या मागे 'इ' किंवा 'उ' स्वर आणि पुढे 'क', 'ख', 'प', 'फ' असल्यास विसर्गाचा 'ष' होतो.
  • विसर्गाच्या पुढे 'च' किंवा 'छ' आल्यास विसर्गाचा 'श' होतो.
  • विसर्गाच्या पुढे 'त' किंवा 'थ' आल्यास विसर्गाचा 'स' होतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • विसर्ग संधी ही मुख्यत्वे संस्कृत शब्दांमध्ये आढळते.
  • विसर्ग संधीचे नियम हे बऱ्याचदा अपवादात्मक असतात, त्यामुळे सराव महत्त्वाचा आहे.

उदाहरणे

विसर्गाचा 'ओ' होणे

मन: + रथ = मनोरथ, यश: + धन = यशोधन

विसर्गाचा 'स' होणे

नम: + ते = नमस्ते, मन: + ताप = मनस्ताप

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

संधी विग्रह करताना मूळ शब्द शुद्ध आहेत का ते तपासा.
विसर्ग चिन्हाकडे (:) लक्ष द्या, कारण तेच संधीचा प्रकार ओळखण्यास मदत करते.

⚠️ सामान्य चुका

विसर्गाच्या जागी 'र' किंवा 'स' लिहिताना चुकीचे वर्ण वापरणे.
संधी विग्रह करताना मूळ शब्दातील स्वर बदलणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मन: + रथ या संधीचा योग्य पर्याय कोणता?
अमनोरथ
बमनरथ
कमनोरथ
डमनारथ
योग्य उत्तर: अ) मनोरथ

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'अ' आणि पुढे 'र' (मृदू व्यंजन) आल्यास विसर्गाचा 'ओ' होतो.
2. नम: + ते = ?
अनमते
बनमस्ते
कनमस्ते
डनमतते
योग्य उत्तर: ब) नमस्ते

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या पुढे 'त' आल्यास विसर्गाचा 'स' होतो.
3. दु: + काळ = ?
अदुकाळ
बदुष्काळ
कदुसकाळ
डदु:काळ
योग्य उत्तर: ब) दुष्काळ

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'उ' आणि पुढे 'क' आल्यास विसर्गाचा 'ष' होतो.
4. नि: + चय = ?
अनिचय
बनिश्चय
कनिशचय
डनि:चय
योग्य उत्तर: ब) निश्चय

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या पुढे 'च' आल्यास विसर्गाचा 'श' होतो.
5. यश: + धन = ?
अयशधन
बयशोधन
कयशोधन
डयसोधन
योग्य उत्तर: ब) यशोधन

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'अ' आणि पुढे 'ध' (मृदू व्यंजन) आल्यास विसर्गाचा 'ओ' होतो.
6. नि: + पाप = ?
अनिपाप
बनिष्पाप
कनिस्पाप
डनि:पाप
योग्य उत्तर: ब) निष्पाप

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'इ' आणि पुढे 'प' आल्यास विसर्गाचा 'ष' होतो.
7. पुर: + कार = ?
अपुरकार
बपुरस्कार
कपुरसकार
डपुर:कार
योग्य उत्तर: ब) पुरस्कार

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या पुढे 'क' आल्यास विसर्गाचा 'स' होतो.
8. तेज: + निधी = ?
अतेजनिधी
बतेजोनिधी
कतेज:निधी
डतेजस्निधी
योग्य उत्तर: ब) तेजोनिधी

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'अ' आणि पुढे 'न' (मृदू व्यंजन) आल्यास विसर्गाचा 'ओ' होतो.
9. धनु: + टंकार = ?
अधनुटंकार
बधनुष्टंकार
कधनुस्तंकार
डधनु:टंकार
योग्य उत्तर: ब) धनुष्टंकार

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या पुढे 'ट' आल्यास विसर्गाचा 'ष' होतो.
10. नि: + ठूर = ?
अनिठूर
बनिष्ठूर
कनिसठूर
डनि:ठूर
योग्य उत्तर: ब) निष्ठूर

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या पुढे 'ठ' आल्यास विसर्गाचा 'ष' होतो.
11. अध: + पतन = ?
अअधपतन
बअधोपतन
कअध:पतन
डअधस्पतन
योग्य उत्तर: क) अध:पतन

स्पष्टीकरण: काही शब्दांत विसर्गाचा लोप होत नाही, त्याला 'विसर्ग कायम राहणे' असे म्हणतात.
12. नि: + रस = ?
अनिरस
बनीरस
कनि:रस
डनिसरस
योग्य उत्तर: ब) नीरस

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'इ' आणि पुढे 'र' आल्यास विसर्गाचा लोप होऊन मागील 'इ' दीर्घ होतो.
13. नि: + रोग = ?
अनिरोग
बनीरोग
कनि:रोग
डनिसरोग
योग्य उत्तर: ब) नीरोग

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'इ' आणि पुढे 'र' आल्यास विसर्गाचा लोप होऊन मागील 'इ' दीर्घ होतो.
14. मन: + कामना = ?
अमनकामना
बमन:कामना
कमनोकामना
डमनस्कमना
योग्य उत्तर: ब) मन:कामना

स्पष्टीकरण: काही शब्दांत विसर्ग कायम राहतो.
15. दु: + साहस = ?
अदुसाहस
बदु:साहस
कदुस्साहस
डदुष्साहस
योग्य उत्तर: ब) दु:साहस

स्पष्टीकरण: काही शब्दांत विसर्ग कायम राहतो.
16. प्रात: + काल = ?
अप्रात:काल
बप्रातकाल
कप्रातोकाल
डप्रातस्कल
योग्य उत्तर: अ) प्रात:काल

स्पष्टीकरण: काही शब्दांत विसर्ग कायम राहतो.
17. नि: + तेज = ?
अनितेज
बनिस्तेज
कनिशतेज
डनि:तेज
योग्य उत्तर: ब) निस्तेज

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या पुढे 'त' आल्यास विसर्गाचा 'स' होतो.
18. अध: + मुख = ?
अअधमुख
बअधोमुख
कअध:मुख
डअधस्मुख
योग्य उत्तर: ब) अधोमुख

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'अ' आणि पुढे 'म' (मृदू व्यंजन) आल्यास विसर्गाचा 'ओ' होतो.
19. वय: + वृद्ध = ?
अवयवृद्ध
बवयोवृद्ध
कवय:वृद्ध
डवयस्वृद्ध
योग्य उत्तर: ब) वयोवृद्ध

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'अ' आणि पुढे 'व' (मृदू व्यंजन) आल्यास विसर्गाचा 'ओ' होतो.
20. नि: + धन = ?
अनिधन
बनिर्धन
कनिसधन
डनि:धन
योग्य उत्तर: ब) निर्धन

स्पष्टीकरण: विसर्गाच्या मागे 'इ' आणि पुढे 'ध' आल्यास विसर्गाचा 'र' होतो.