MahaExam अभ्यास नोट्स

संधी आणि संधीविग्रह: सविस्तर अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संधी आणि संधीविग्रह: सविस्तर अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणामध्ये दोन शब्द एकत्र येताना होणाऱ्या बदलाला 'संधी' म्हणतात, तर जोडलेला शब्द पुन्हा फोडून लिहिण्याच्या प्रक्रियेला 'संधीविग्रह' म्हणतात. स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने संधीचे नियम आणि विग्रह ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

संधी म्हणजे 'सांधणे' किंवा 'जोडणे'. जेव्हा दोन शब्द एकमेकांच्या शेजारी येतात, तेव्हा पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दाचा पहिला वर्ण यांचा संयोग होऊन जो नवीन वर्ण तयार होतो, त्याला संधी म्हणतात. संधीविग्रह म्हणजे जोडलेला शब्द मूळ स्वरूपात वेगळा करून दाखवणे. संधीचे मुख्य तीन प्रकार आहेत: स्वरसंधी, व्यंजनसंधी आणि विसर्गसंधी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

संधी

दोन वर्ण एकत्र येऊन होणारा बदल.

संधीविग्रह

जोडलेला शब्द पुन्हा फोडून मूळ स्वरूपात लिहिणे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संधीमध्ये पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दाचा पहिला वर्ण महत्त्वाचा असतो.
  • स्वरसंधीमध्ये दोन्ही वर्ण स्वर असतात.
  • व्यंजनसंधीमध्ये एक किंवा दोन्ही वर्ण व्यंजन असतात.
  • विसर्गसंधीमध्ये विसर्गाचा लोप किंवा बदल होतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत संधी करताना उच्चाराला महत्त्व असते.
  • संधीविग्रह करताना शब्दाचा अर्थ बदलू नये याची काळजी घ्यावी.
  • अनेकदा संधीविग्रह करताना 'इ' किंवा 'उ' च्या मात्रा बदलतात.

उदाहरणे

स्वरसंधी

विद्या + अर्थी = विद्यार्थी (आ + अ = आ)

व्यंजनसंधी

सत् + आचार = सदाचार (त् + आ = दा)

विसर्गसंधी

मनः + रथ = मनोरथ (विसर्गाचा 'ओ' झाला)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दातील काना, मात्रा, वेलांटी नीट तपासा.
संधीविग्रह करताना दोन्ही शब्द अर्थपूर्ण आहेत का ते तपासा.
विसर्गसंधी ओळखण्यासाठी शब्दातील विसर्ग (:) चिन्हाकडे लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

संधीविग्रह करताना दीर्घ स्वराऐवजी ऱ्हस्व स्वर वापरणे.
शब्दाची फोड करताना चुकीच्या ठिकाणी विग्रह करणे.
व्यंजनसंधीमध्ये पाय मोडलेल्या अक्षरांकडे दुर्लक्ष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विद्यार्थी या शब्दाचा योग्य संधीविग्रह कोणता?
अविद्या + अर्थी
बविद्य + अर्थी
कविद्या + आर्थी
डविद्य + आर्थी
योग्य उत्तर: अ) विद्या + अर्थी

स्पष्टीकरण: विद्या + अर्थी = विद्यार्थी (आ + अ = आ) हा सवर्ण दीर्घ स्वरसंधीचा प्रकार आहे.
2. सदाचार या शब्दाचा संधीविग्रह ओळखा.
असदा + चार
बसत् + आचार
कसद + आचार
डसदा + अचार
योग्य उत्तर: ब) सत् + आचार

स्पष्टीकरण: व्यंजनसंधीच्या नियमानुसार 'त्' चा 'द्' होतो, म्हणून सत् + आचार = सदाचार.
3. मनोरथ या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अमन + रथ
बमनः + रथ
कमनो + रथ
डमना + रथ
योग्य उत्तर: ब) मनः + रथ

स्पष्टीकरण: विसर्गसंधीच्या नियमानुसार विसर्गाचा 'ओ' होतो, म्हणून मनः + रथ = मनोरथ.
4. कवींद्र या शब्दाचा योग्य संधीविग्रह कोणता?
अकवि + इंद्र
बकवी + इंद्र
ककवि + इन्द्र
डकवी + इन्द्र
योग्य उत्तर: अ) कवि + इंद्र

स्पष्टीकरण: कवि + इंद्र = कवींद्र (इ + इ = ई) हा स्वरसंधीचा प्रकार आहे.
5. दिग्गज या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अदिग + गज
बदिक + गज
कदिग् + गज
डदिग + आज
योग्य उत्तर: ब) दिक + गज

स्पष्टीकरण: व्यंजनसंधीनुसार 'क्' चा 'ग्' होतो, म्हणून दिक + गज = दिग्गज.
6. सूर्योदय या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
असूर्य + उदय
बसूर्या + उदय
कसूर्य + उदय
डसूर्यो + दय
योग्य उत्तर: अ) सूर्य + उदय

स्पष्टीकरण: सूर्य + उदय = सूर्योदय (अ + उ = ओ) हा गुण स्वरसंधीचा प्रकार आहे.
7. नयन या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अने + अन
बनय + अन
कना + अन
डने + यन
योग्य उत्तर: अ) ने + अन

स्पष्टीकरण: अयादी स्वरसंधीनुसार 'ने + अन = नयन' होते.
8. जगन्नाथ या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अजग + नाथ
बजगत + नाथ
कजगत् + नाथ
डजगा + नाथ
योग्य उत्तर: क) जगत् + नाथ

स्पष्टीकरण: व्यंजनसंधीनुसार 'त्' चा 'न्' होतो, म्हणून जगत् + नाथ = जगन्नाथ.
9. तपोबल या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अतप + बल
बतपः + बल
कतपो + बल
डतपा + बल
योग्य उत्तर: ब) तपः + बल

स्पष्टीकरण: विसर्गसंधीनुसार विसर्गाचा 'ओ' होतो, म्हणून तपः + बल = तपोबल.
10. महर्षी या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अमहा + ऋषी
बमह + ऋषी
कमहा + र्षी
डमहो + ऋषी
योग्य उत्तर: अ) महा + ऋषी

स्पष्टीकरण: महा + ऋषी = महर्षी (आ + ऋ = अर्) हा गुण स्वरसंधीचा प्रकार आहे.
11. पावक या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अपाव + अक
बपौ + अक
कपो + अक
डपा + अक
योग्य उत्तर: ब) पौ + अक

स्पष्टीकरण: अयादी स्वरसंधीनुसार 'पौ + अक = पावक' होते.
12. सज्जन या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
असज + जन
बसत् + जन
कसज् + जन
डसजा + जन
योग्य उत्तर: ब) सत् + जन

स्पष्टीकरण: व्यंजनसंधीनुसार 'त्' चा 'ज्' होतो, म्हणून सत् + जन = सज्जन.
13. निश्चय या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अनिः + चय
बनिश + चय
कनि + श्चय
डनिश्च + य
योग्य उत्तर: अ) निः + चय

स्पष्टीकरण: विसर्गसंधीनुसार विसर्गाचा 'श' होतो, म्हणून निः + चय = निश्चय.
14. गणेश या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अगण + ईश
बगणा + ईश
कगण + इश
डगणे + श
योग्य उत्तर: अ) गण + ईश

स्पष्टीकरण: गण + ईश = गणेश (अ + ई = ए) हा गुण स्वरसंधीचा प्रकार आहे.
15. अन्वेषण या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अअनु + एषण
बअन् + वेषण
कअनु + वेषण
डअने + षण
योग्य उत्तर: अ) अनु + एषण

स्पष्टीकरण: यण स्वरसंधीनुसार 'अनु + एषण = अन्वेषण' होते.
16. वाङ्मय या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अवाक् + मय
बवाङ + मय
कवाग् + मय
डवाक + मय
योग्य उत्तर: अ) वाक् + मय

स्पष्टीकरण: व्यंजनसंधीनुसार 'क्' चा 'ङ्' होतो, म्हणून वाक् + मय = वाङ्मय.
17. नमस्ते या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अनम + ते
बनमः + ते
कनमो + ते
डनामा + ते
योग्य उत्तर: ब) नमः + ते

स्पष्टीकरण: विसर्गसंधीनुसार विसर्गाचा 'स' होतो, म्हणून नमः + ते = नमस्ते.
18. प्रत्येक या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अप्रति + एक
बप्रत + एक
कप्रत्य + एक
डप्रति + अक
योग्य उत्तर: अ) प्रति + एक

स्पष्टीकरण: यण स्वरसंधीनुसार 'प्रति + एक = प्रत्येक' होते.
19. उल्लेख या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अउल + लेख
बउत् + लेख
कउल् + लेख
डउद + लेख
योग्य उत्तर: ब) उत् + लेख

स्पष्टीकरण: व्यंजनसंधीनुसार 'त्' चा 'ल्' होतो, म्हणून उत् + लेख = उल्लेख.
20. दुष्काळ या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?
अदुः + काळ
बदुस + काळ
कदु + ष्काळ
डदुष् + काळ
योग्य उत्तर: अ) दुः + काळ

स्पष्टीकरण: विसर्गसंधीनुसार विसर्गाचा 'ष्' होतो, म्हणून दुः + काळ = दुष्काळ.