MahaExam अभ्यास नोट्स

समास आणि समासविग्रह: सविस्तर अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

समास आणि समासविग्रह: सविस्तर अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात शब्दांच्या एकत्रीकरणाला 'समास' म्हणतात, तर सामासिक शब्दाची फोड करून तो शब्द कसा बनला आहे हे स्पष्ट करण्याच्या पद्धतीला 'समासविग्रह' म्हणतात.

सविस्तर माहिती

समास म्हणजे दोन किंवा अधिक शब्द एकमेकांत मिसळून जो एक नवीन जोडशब्द तयार होतो, त्याला सामासिक शब्द म्हणतात. हा सामासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून बनला आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी आपण त्याची जी फोड करतो, तिला 'समासविग्रह' म्हणतात. उदा. 'राजपुत्र' हा सामासिक शब्द आहे, तर 'राजाचा पुत्र' हा त्याचा विग्रह आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

समास

दोन किंवा अधिक शब्दांच्या एकत्रीकरणातून तयार होणारा नवीन शब्द.

सामासिक शब्द

समासाच्या प्रक्रियेतून तयार झालेला जोडशब्द.

समासविग्रह

सामासिक शब्दाची फोड करून तो शब्द कोणत्या शब्दांपासून बनला आहे हे दाखवण्याची पद्धत.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • समासविग्रह करताना शब्दांचे मूळ रूप लक्षात घेणे आवश्यक असते.
  • विभक्ती प्रत्यय काढून किंवा लावून विग्रह केला जातो.
  • समासाचे मुख्य चार प्रकार आहेत: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व आणि बहुव्रीही.
  • विग्रह करताना शब्दांचा अर्थ बदलू नये याची काळजी घ्यावी लागते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • समासविग्रह हा सामासिक शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी केला जातो.
  • परीक्षेत अनेकदा सामासिक शब्द देऊन त्याचा योग्य विग्रह ओळखायला विचारले जाते.
  • विग्रह करताना शब्दांच्या विभक्ती प्रत्ययांकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे असते.

उदाहरणे

विभक्ती तत्पुरुष

घरजावई - घरामध्ये राहणारा जावई (विग्रह)

द्वंद्व समास

आई-वडील - आई आणि वडील (विग्रह)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

विग्रह करताना शब्दांमधील संबंध ओळखा (उदा. चा, ची, चे, ने, शी).
पर्यायातील विग्रह मूळ शब्दाशी जुळतो का ते तपासा.
अव्ययीभाव समासात विग्रह करताना 'अमूक' किंवा 'अनुरूप' असे शब्द येतात.

⚠️ सामान्य चुका

विग्रह करताना चुकीचे विभक्ती प्रत्यय लावणे.
सामासिक शब्दाचा मूळ अर्थ न समजता विग्रह करणे.
समासाचा प्रकार न ओळखता विग्रह करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'राजवाडा' या सामासिक शब्दाचा योग्य विग्रह कोणता?
अराजाचा वाडा
बराजासाठी वाडा
कराजाचा जो वाडा
डराजा आणि वाडा
योग्य उत्तर: अ) राजाचा वाडा

स्पष्टीकरण: राजवाडा म्हणजे राजाचा वाडा (षष्ठी तत्पुरुष).
2. 'पाणीपुरी' या शब्दाचा योग्य विग्रह कोणता?
अपाणी आणि पुरी
बपाणी असलेली पुरी
कपाण्याने भरलेली पुरी
डपाणी व पुरी
योग्य उत्तर: ब) पाणी असलेली पुरी

स्पष्टीकरण: पाणी असलेली पुरी म्हणजे पाणीपुरी.
3. 'प्रतिदिन' या शब्दाचा विग्रह काय होईल?
अदोन दिवस
बप्रत्येक दिवस
कदिवसामागून दिवस
डदिवस आणि दिवस
योग्य उत्तर: ब) प्रत्येक दिवस

स्पष्टीकरण: प्रतिदिन म्हणजे प्रत्येक दिवस (अव्ययीभाव समास).
4. 'भाजीपाला' या शब्दाचा विग्रह कोणता?
अभाजी आणि पाला
बभाजी किंवा पाला
कभाजी व इतर पाला
डभाजीचा पाला
योग्य उत्तर: क) भाजी व इतर पाला

स्पष्टीकरण: भाजीपाला हा समाहार द्वंद्व समास आहे, म्हणून 'भाजी व इतर पाला' असा विग्रह होतो.
5. 'दहामुख' या शब्दाचा विग्रह काय?
अदहा मुखे ज्याला तो
बदहा मुखे असलेला
कदहा मुखांचा समूह
डदहा आणि मुख
योग्य उत्तर: अ) दहा मुखे ज्याला तो

स्पष्टीकरण: दहामुख म्हणजे रावण (बहुव्रीही समास), म्हणून 'दहा मुखे ज्याला तो' असा विग्रह होतो.
6. 'चंद्रशेखर' या शब्दाचा योग्य विग्रह निवडा.
अचंद्रासारखा शेखर
बचंद्राचा शेखर
कचंद्रावर आहे शेखर ज्याच्या तो
डचंद्र आणि शेखर
योग्य उत्तर: क) चंद्रावर आहे शेखर ज्याच्या तो

स्पष्टीकरण: चंद्रशेखर म्हणजे ज्याच्या मस्तकावर चंद्र आहे असा (शिव).
7. 'पोळपाट' या शब्दाचा विग्रह काय?
अपोळीसाठी पाट
बपोळीचा पाट
कपोळी आणि पाट
डपोळी असलेला पाट
योग्य उत्तर: अ) पोळीसाठी पाट

स्पष्टीकरण: पोळीसाठी पाट म्हणजे पोळपाट (चतुर्थी तत्पुरुष).
8. 'सावध' या शब्दाचा विग्रह काय?
अअवधानासह
बअवधानाशिवाय
कअवधानाचे
डअवधानाचे नसलेले
योग्य उत्तर: अ) अवधानासह

स्पष्टीकरण: सावध म्हणजे अवधानासह (अव्ययीभाव).
9. 'गजानन' या शब्दाचा विग्रह काय?
अगज आणि आनंद
बगजासारखे मुख ज्याचे तो
कगजाचे मुख
डगज आहे ज्याला
योग्य उत्तर: ब) गजासारखे मुख ज्याचे तो

स्पष्टीकरण: गजानन म्हणजे गजासारखे (हत्तीसारखे) मुख ज्याचे तो (गणपती).
10. 'पायाखाली' या शब्दाचा विग्रह काय?
अपायांच्या खाली
बपाया आणि खाली
कपायाला खाली
डपायाने खाली
योग्य उत्तर: अ) पायांच्या खाली

स्पष्टीकरण: पायांच्या खाली म्हणजे पायाखाली.
11. 'अधर्मा' या शब्दाचा विग्रह काय?
अधर्म असलेला
बधर्म नसलेला
कधर्माचा अभाव
डधर्म आणि अधर्म
योग्य उत्तर: क) धर्माचा अभाव

स्पष्टीकरण: अधर्मा म्हणजे धर्माचा अभाव (नत्र तत्पुरुष).
12. 'पंचवटी' या शब्दाचा विग्रह काय?
अपाच वडांचा समूह
बपाच वडांची जागा
कपाच वडांचा समुदाय
डपाच वडांची झाडे
योग्य उत्तर: अ) पाच वडांचा समूह

स्पष्टीकरण: पंचवटी म्हणजे पाच वडांचा समूह (द्विगु समास).
13. 'कष्टाळू' या शब्दाचा विग्रह काय?
अकष्ट करणारा
बकष्टाने युक्त
ककष्ट देणारा
डकष्ट आणि आळू
योग्य उत्तर: ब) कष्टाने युक्त

स्पष्टीकरण: कष्टाळू म्हणजे कष्टाने युक्त.
14. 'घरजावई' या शब्दाचा विग्रह काय?
अघरात राहणारा जावई
बघराचा जावई
कघरासाठी जावई
डघर आणि जावई
योग्य उत्तर: अ) घरात राहणारा जावई

स्पष्टीकरण: घरात राहणारा जावई म्हणजे घरजावई.
15. 'यथाशक्ती' या शब्दाचा विग्रह काय?
अशक्तीप्रमाणे
बशक्तीनुसार
कशक्ती आहे तशी
डशक्ती आणि युक्ती
योग्य उत्तर: अ) शक्तीप्रमाणे

स्पष्टीकरण: यथाशक्ती म्हणजे शक्तीप्रमाणे (अव्ययीभाव).
16. 'पापपुण्य' या शब्दाचा विग्रह काय?
अपाप आणि पुण्य
बपाप किंवा पुण्य
कपाप व पुण्य
डपाप आणि पुण्य दोन्ही
योग्य उत्तर: ब) पाप किंवा पुण्य

स्पष्टीकरण: पापपुण्य हा वैकल्पिक द्वंद्व समास आहे, म्हणून 'पाप किंवा पुण्य' असा विग्रह होतो.
17. 'नीलकंठ' या शब्दाचा विग्रह काय?
अनिळा आहे कंठ ज्याचा तो
बनिळा कंठ
कनिळा आणि कंठ
डनिळ्या रंगाचा कंठ
योग्य उत्तर: अ) निळा आहे कंठ ज्याचा तो

स्पष्टीकरण: नीलकंठ म्हणजे निळा आहे कंठ ज्याचा तो (शिव).
18. 'वनभोजन' या शब्दाचा विग्रह काय?
अवनातील भोजन
बवनासाठी भोजन
कवनात केलेले भोजन
डवन आणि भोजन
योग्य उत्तर: अ) वनातील भोजन

स्पष्टीकरण: वनातील भोजन म्हणजे वनभोजन (सप्तमी तत्पुरुष).
19. 'अरण्यरुदन' या शब्दाचा विग्रह काय?
अअरण्यातील रुदन
बअरण्यासाठी रुदन
कअरण्यासारखे रुदन
डअरण्य आणि रुदन
योग्य उत्तर: अ) अरण्यातील रुदन

स्पष्टीकरण: अरण्यातील रुदन म्हणजे अरण्यरुदन.
20. 'सुखवस्तू' या शब्दाचा विग्रह काय?
असुखात वस्तू असलेली
बसुखात वस्तू
कसुखात राहणारी
डसुख आणि वस्तू
योग्य उत्तर: अ) सुखात वस्तू असलेली

स्पष्टीकरण: सुखात वस्तू असलेली म्हणजे सुखवस्तू.