समास आणि समासविग्रह: सविस्तर अभ्यास | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
समास आणि समासविग्रह: सविस्तर अभ्यास
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी व्याकरणात शब्दांच्या एकत्रीकरणाला 'समास' म्हणतात, तर सामासिक शब्दाची फोड करून तो शब्द कसा बनला आहे हे स्पष्ट करण्याच्या पद्धतीला 'समासविग्रह' म्हणतात.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
दोन किंवा अधिक शब्दांच्या एकत्रीकरणातून तयार होणारा नवीन शब्द.
समासाच्या प्रक्रियेतून तयार झालेला जोडशब्द.
सामासिक शब्दाची फोड करून तो शब्द कोणत्या शब्दांपासून बनला आहे हे दाखवण्याची पद्धत.
महत्त्वाचे मुद्दे
- समासविग्रह करताना शब्दांचे मूळ रूप लक्षात घेणे आवश्यक असते.
- विभक्ती प्रत्यय काढून किंवा लावून विग्रह केला जातो.
- समासाचे मुख्य चार प्रकार आहेत: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व आणि बहुव्रीही.
- विग्रह करताना शब्दांचा अर्थ बदलू नये याची काळजी घ्यावी लागते.
महत्त्वाची तथ्ये
- समासविग्रह हा सामासिक शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी केला जातो.
- परीक्षेत अनेकदा सामासिक शब्द देऊन त्याचा योग्य विग्रह ओळखायला विचारले जाते.
- विग्रह करताना शब्दांच्या विभक्ती प्रत्ययांकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे असते.
उदाहरणे
विभक्ती तत्पुरुष
घरजावई - घरामध्ये राहणारा जावई (विग्रह)
द्वंद्व समास
आई-वडील - आई आणि वडील (विग्रह)
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: राजवाडा म्हणजे राजाचा वाडा (षष्ठी तत्पुरुष).
स्पष्टीकरण: पाणी असलेली पुरी म्हणजे पाणीपुरी.
स्पष्टीकरण: प्रतिदिन म्हणजे प्रत्येक दिवस (अव्ययीभाव समास).
स्पष्टीकरण: भाजीपाला हा समाहार द्वंद्व समास आहे, म्हणून 'भाजी व इतर पाला' असा विग्रह होतो.
स्पष्टीकरण: दहामुख म्हणजे रावण (बहुव्रीही समास), म्हणून 'दहा मुखे ज्याला तो' असा विग्रह होतो.
स्पष्टीकरण: चंद्रशेखर म्हणजे ज्याच्या मस्तकावर चंद्र आहे असा (शिव).
स्पष्टीकरण: पोळीसाठी पाट म्हणजे पोळपाट (चतुर्थी तत्पुरुष).
स्पष्टीकरण: सावध म्हणजे अवधानासह (अव्ययीभाव).
स्पष्टीकरण: गजानन म्हणजे गजासारखे (हत्तीसारखे) मुख ज्याचे तो (गणपती).
स्पष्टीकरण: पायांच्या खाली म्हणजे पायाखाली.
स्पष्टीकरण: अधर्मा म्हणजे धर्माचा अभाव (नत्र तत्पुरुष).
स्पष्टीकरण: पंचवटी म्हणजे पाच वडांचा समूह (द्विगु समास).
स्पष्टीकरण: कष्टाळू म्हणजे कष्टाने युक्त.
स्पष्टीकरण: घरात राहणारा जावई म्हणजे घरजावई.
स्पष्टीकरण: यथाशक्ती म्हणजे शक्तीप्रमाणे (अव्ययीभाव).
स्पष्टीकरण: पापपुण्य हा वैकल्पिक द्वंद्व समास आहे, म्हणून 'पाप किंवा पुण्य' असा विग्रह होतो.
स्पष्टीकरण: नीलकंठ म्हणजे निळा आहे कंठ ज्याचा तो (शिव).
स्पष्टीकरण: वनातील भोजन म्हणजे वनभोजन (सप्तमी तत्पुरुष).
स्पष्टीकरण: अरण्यातील रुदन म्हणजे अरण्यरुदन.
स्पष्टीकरण: सुखात वस्तू असलेली म्हणजे सुखवस्तू.