MahaExam अभ्यास नोट्स

कर्मधारय समास: सविस्तर अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

कर्मधारय समास: सविस्तर अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात तत्पुरुष समासाचा एक महत्त्वाचा प्रकार म्हणजे 'कर्मधारय समास'. ज्या समासात दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असतात आणि विशेषण-विशेष्य किंवा उपमान-उपमेय असा संबंध असतो, त्याला कर्मधारय समास म्हणतात.

सविस्तर माहिती

कर्मधारय समासात पहिले पद विशेषण आणि दुसरे पद नाम असते, किंवा दोन्ही पदे नामे असून ती एकमेकांचे उपमान-उपमेय असतात. या समासात दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात. या समासाचे मुख्यत्वे विशेषण-पूर्वपद, विशेषण-उत्तरपद, विशेषण-उभयपद, उपमान-पूर्वपद आणि उपमान-उत्तरपद असे प्रकार पडतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

विशेषण-विशेष्य

जेव्हा एक पद दुसऱ्या पदाची माहिती सांगते (उदा. नीलकमल - निळे असे कमल).

उपमान-उपमेय

जेव्हा एका वस्तूची तुलना दुसऱ्या वस्तूशी केली जाते (उदा. मुखकमल - कमळासारखे मुख).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात.
  • या समासात विशेषण-विशेष्य किंवा उपमान-उपमेय संबंध असतो.
  • हे तत्पुरुष समासाचे उपप्रकार आहेत.
  • सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना 'जो/जी/जे' किंवा 'सारखा/सारखी' या शब्दांचा वापर होतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कर्मधारय समासात उत्तरपद प्रधान असते.
  • काही वेळा दोन्ही पदे विशेषणे असतात (उदा. श्यामसुंदर).
  • मराठी परीक्षेत यावर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात.

उदाहरणे

विशेषण-विशेष्य

नीलकमल (निळे असे कमल), रक्तचंदन (रक्त असे चंदन).

उपमान-उपमेय

मुखकमल (कमळासारखे मुख), नरसिंह (सिंहासारखा नर).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

विग्रह करून पहा, जर 'जो/जी/जे' किंवा 'सारखा' शब्द येत असेल तर तो कर्मधारय समास असतो.
विशेषण आणि नाम ओळखता आल्यास उत्तर सहज मिळते.
तत्पुरुष समासाचे इतर प्रकार आणि कर्मधारय यात गल्लत करू नका.

⚠️ सामान्य चुका

बहुव्रीही समासाशी कर्मधारय समासाची गल्लत करणे.
विग्रह करताना चुकीचे शब्द वापरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. नीलकमल या शब्दाचा योग्य विग्रह कोणता?
अनिळे आणि कमल
बनिळे असे कमल
कनिळा आहे कमल ज्याचा
डनिळ्या रंगाचे कमल
योग्य उत्तर: ब) निळे असे कमल

स्पष्टीकरण: नीलकमल म्हणजे निळे असे कमल, हे विशेषण-विशेष्य कर्मधारय समास आहे.
2. मुखकमल हा कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे?
अद्विगु
बद्वंद्व
ककर्मधारय
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: क) कर्मधारय

स्पष्टीकरण: मुखकमल म्हणजे कमळासारखे मुख, हे उपमान-उपमेय कर्मधारय समास आहे.
3. खालीलपैकी कोणता शब्द कर्मधारय समासाचे उदाहरण नाही?
अमहादेव
बनरसिंह
कवडापाव
डपीतांबर
योग्य उत्तर: क) वडापाव

स्पष्टीकरण: वडापाव हा मध्यमपदलोपी तत्पुरुष समास आहे.
4. नरसिंह या शब्दाचा विग्रह काय होईल?
अनर आणि सिंह
बसिंहासारखा नर
कनराचा सिंह
डनर जो सिंह
योग्य उत्तर: ब) सिंहासारखा नर

स्पष्टीकरण: नरसिंह म्हणजे सिंहासारखा नर, हे उपमान-उपमेय कर्मधारय समास आहे.
5. कर्मधारय समासात कोणते पद प्रधान असते?
अप्रथम
बद्वितीय
कदोन्ही
डएकही नाही
योग्य उत्तर: ब) द्वितीय

स्पष्टीकरण: तत्पुरुष समासाच्या सर्व प्रकारांत उत्तरपद (द्वितीय पद) प्रधान असते.
6. श्यामसुंदर या शब्दाचा समास ओळखा.
अद्विगु
बकर्मधारय
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: ब) कर्मधारय

स्पष्टीकरण: श्यामसुंदर म्हणजे जो सुंदर आहे आणि जो श्याम आहे, हे विशेषण-उभयपद कर्मधारय समास आहे.
7. खालीलपैकी कोणता शब्द 'उपमान-पूर्वपद' कर्मधारय आहे?
अघनश्याम
बनीलकमल
करक्तचंदन
डमहात्मा
योग्य उत्तर: अ) घनश्याम

स्पष्टीकरण: घनश्याम म्हणजे घनासारखा (मेघासारखा) श्याम.
8. महात्मा या शब्दाचा विग्रह काय?
अमहान असा आत्मा
बमोठा आत्मा
कमहान आत्मा ज्याचा
डआत्मा जो महान
योग्य उत्तर: अ) महान असा आत्मा

स्पष्टीकरण: महात्मा म्हणजे महान असा आत्मा.
9. कर्मधारय समास हा कोणत्या मुख्य समासाचा प्रकार आहे?
अअव्ययीभाव
बतत्पुरुष
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: ब) तत्पुरुष

स्पष्टीकरण: कर्मधारय हा तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार आहे.
10. पीतांबर या शब्दाचा विग्रह काय?
अपीत (पिवळे) असे अंबर (वस्त्र)
बपीत आहे अंबर ज्याचे
कपिवळे आणि अंबर
डअंबर जे पिवळे
योग्य उत्तर: अ) पीत (पिवळे) असे अंबर (वस्त्र)

स्पष्टीकरण: पीतांबर म्हणजे पीत असे अंबर (विशेषण-विशेष्य कर्मधारय).
11. खालीलपैकी कोणता शब्द कर्मधारय समासाचे उदाहरण आहे?
अराजवाडा
बचंद्रमुख
कदहामुख
डभाजीपाला
योग्य उत्तर: ब) चंद्रमुख

स्पष्टीकरण: चंद्रमुख म्हणजे चंद्रासारखे मुख.
12. कर्मधारय समासात दोन्ही पदे कोणत्या विभक्तीत असतात?
अद्वितीया
बतृतीया
कप्रथमा
डचतुर्थी
योग्य उत्तर: क) प्रथमा

स्पष्टीकरण: कर्मधारय समासात दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात.
13. तपोबल या शब्दाचा समास ओळखा.
अकर्मधारय
बद्विगु
कषष्ठी तत्पुरुष
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: अ) कर्मधारय

स्पष्टीकरण: तपोबल म्हणजे तप हेच बल.
14. खालीलपैकी कोणता शब्द विशेषण-विशेष्य कर्मधारय नाही?
अनीलकमल
बरक्तचंदन
कमहादेव
डमुखकमल
योग्य उत्तर: ड) मुखकमल

स्पष्टीकरण: मुखकमल हे उपमान-उपमेय कर्मधारय आहे.
15. पुरुषोत्तम या शब्दाचा विग्रह काय?
अपुरुष जो उत्तम
बउत्तम असा पुरुष
कपुरुषांचा उत्तम
डउत्तम पुरुष ज्याचा
योग्य उत्तर: ब) उत्तम असा पुरुष

स्पष्टीकरण: पुरुषोत्तम म्हणजे उत्तम असा पुरुष.
16. कर्मधारय समासाचे दुसरे नाव काय?
असमानाधिकरण तत्पुरुष
बव्यधिकरण तत्पुरुष
कद्विगु समास
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: अ) समानाधिकरण तत्पुरुष

स्पष्टीकरण: दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असल्याने याला समानाधिकरण तत्पुरुष म्हणतात.
17. खालीलपैकी कोणता शब्द कर्मधारय समासाचे उदाहरण आहे?
अत्रैलोक्य
बपापपुण्य
ककाळाकुट्ट
डप्रतिदिन
योग्य उत्तर: क) काळाकुट्ट

स्पष्टीकरण: काळाकुट्ट म्हणजे काळा असा कुट्ट (विशेषण-विशेष्य).
18. मृगलोचन या शब्दाचा विग्रह काय?
अमृगासारखे लोचन
बमृग आणि लोचन
कमृगाचे लोचन
डलोचन जे मृग
योग्य उत्तर: अ) मृगासारखे लोचन

स्पष्टीकरण: मृगलोचन म्हणजे मृगासारखे (हरणासारखे) लोचन.
19. कर्मधारय समासात कोणत्या शब्दांचा वापर विग्रहात केला जातो?
अआणि/व
बजो/जी/जे
कचा/ची/चे
डने/ए
योग्य उत्तर: ब) जो/जी/जे

स्पष्टीकरण: कर्मधारय समासात 'जो/जी/जे' किंवा 'सारखा' या शब्दांचा वापर होतो.
20. खालीलपैकी कोणता शब्द कर्मधारय समासाचे उदाहरण आहे?
अपंचवटी
बसभ्यगृह
कअधोमुख
डदहीभात
योग्य उत्तर: ब) सभ्यगृह

स्पष्टीकरण: सभ्यगृह म्हणजे सभ्य असे गृह.