कर्मधारय समास: सविस्तर अभ्यास | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
कर्मधारय समास: सविस्तर अभ्यास
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी व्याकरणात तत्पुरुष समासाचा एक महत्त्वाचा प्रकार म्हणजे 'कर्मधारय समास'. ज्या समासात दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असतात आणि विशेषण-विशेष्य किंवा उपमान-उपमेय असा संबंध असतो, त्याला कर्मधारय समास म्हणतात.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
जेव्हा एक पद दुसऱ्या पदाची माहिती सांगते (उदा. नीलकमल - निळे असे कमल).
जेव्हा एका वस्तूची तुलना दुसऱ्या वस्तूशी केली जाते (उदा. मुखकमल - कमळासारखे मुख).
महत्त्वाचे मुद्दे
- दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात.
- या समासात विशेषण-विशेष्य किंवा उपमान-उपमेय संबंध असतो.
- हे तत्पुरुष समासाचे उपप्रकार आहेत.
- सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना 'जो/जी/जे' किंवा 'सारखा/सारखी' या शब्दांचा वापर होतो.
महत्त्वाची तथ्ये
- कर्मधारय समासात उत्तरपद प्रधान असते.
- काही वेळा दोन्ही पदे विशेषणे असतात (उदा. श्यामसुंदर).
- मराठी परीक्षेत यावर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात.
उदाहरणे
विशेषण-विशेष्य
नीलकमल (निळे असे कमल), रक्तचंदन (रक्त असे चंदन).
उपमान-उपमेय
मुखकमल (कमळासारखे मुख), नरसिंह (सिंहासारखा नर).
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: नीलकमल म्हणजे निळे असे कमल, हे विशेषण-विशेष्य कर्मधारय समास आहे.
स्पष्टीकरण: मुखकमल म्हणजे कमळासारखे मुख, हे उपमान-उपमेय कर्मधारय समास आहे.
स्पष्टीकरण: वडापाव हा मध्यमपदलोपी तत्पुरुष समास आहे.
स्पष्टीकरण: नरसिंह म्हणजे सिंहासारखा नर, हे उपमान-उपमेय कर्मधारय समास आहे.
स्पष्टीकरण: तत्पुरुष समासाच्या सर्व प्रकारांत उत्तरपद (द्वितीय पद) प्रधान असते.
स्पष्टीकरण: श्यामसुंदर म्हणजे जो सुंदर आहे आणि जो श्याम आहे, हे विशेषण-उभयपद कर्मधारय समास आहे.
स्पष्टीकरण: घनश्याम म्हणजे घनासारखा (मेघासारखा) श्याम.
स्पष्टीकरण: महात्मा म्हणजे महान असा आत्मा.
स्पष्टीकरण: कर्मधारय हा तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार आहे.
स्पष्टीकरण: पीतांबर म्हणजे पीत असे अंबर (विशेषण-विशेष्य कर्मधारय).
स्पष्टीकरण: चंद्रमुख म्हणजे चंद्रासारखे मुख.
स्पष्टीकरण: कर्मधारय समासात दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात.
स्पष्टीकरण: तपोबल म्हणजे तप हेच बल.
स्पष्टीकरण: मुखकमल हे उपमान-उपमेय कर्मधारय आहे.
स्पष्टीकरण: पुरुषोत्तम म्हणजे उत्तम असा पुरुष.
स्पष्टीकरण: दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असल्याने याला समानाधिकरण तत्पुरुष म्हणतात.
स्पष्टीकरण: काळाकुट्ट म्हणजे काळा असा कुट्ट (विशेषण-विशेष्य).
स्पष्टीकरण: मृगलोचन म्हणजे मृगासारखे (हरणासारखे) लोचन.
स्पष्टीकरण: कर्मधारय समासात 'जो/जी/जे' किंवा 'सारखा' या शब्दांचा वापर होतो.
स्पष्टीकरण: सभ्यगृह म्हणजे सभ्य असे गृह.