MahaExam अभ्यास नोट्स

द्विगु समास: सविस्तर अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

द्विगु समास: सविस्तर अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणातील तत्पुरुष समासाचा एक महत्त्वाचा प्रकार म्हणजे 'द्विगु समास'. ज्या समासातील पहिले पद संख्यावाचक विशेषण असते आणि त्यावरून एका समूहाचा बोध होतो, त्याला द्विगु समास म्हणतात.

सविस्तर माहिती

द्विगु समासात पहिले पद नेहमी संख्यावाचक असते. हे पद उत्तरपदाची (दुसऱ्या पदाची) व्याप्ती मर्यादित करते. या समासाचा विग्रह करताना 'चा समूह' किंवा 'चा संहार' असे शब्द वापरले जातात. हा समास नेहमी नपुंसकलिंगी एकवचनात असतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

द्विगु समास

ज्या तत्पुरुष समासात पहिले पद संख्यावाचक विशेषण असते आणि त्या सामासिक शब्दावरून एका समूहाचा बोध होतो, त्यास द्विगु समास म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पहिले पद संख्यावाचक असते.
  • सामासिक शब्दावरून समूहाचा बोध होतो.
  • हा तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार आहे.
  • विग्रह करताना 'समूह' किंवा 'संहार' हे शब्द वापरले जातात.
  • हा समास बहुधा नपुंसकलिंगी एकवचनात असतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • द्विगु समासाला 'संख्यापूर्व द्विगु' असेही म्हणतात.
  • जर सामासिक शब्दातील पहिले पद संख्यावाचक असूनही समूहाचा बोध होत नसेल, तर तो द्विगु समास नसून बहुव्रीही समास असू शकतो (उदा. दशानन - दहा आहेत आनन ज्याला तो).
  • द्विगु समास हा तत्पुरुष समासाचाच एक भाग आहे.

उदाहरणे

पंचवटी

पाच वडांचा समूह

त्रिभुवन

तीन भुवनांचा समूह

नवरत्न

नऊ रत्नांचा समूह

सप्ताह

सात अहांचा (दिवसांचा) समूह

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत शब्द ओळखताना प्रथम तो समूह दर्शवतो का ते तपासा.
विग्रह करून पहा, जर 'समूह' शब्द येत असेल तर तो द्विगु समास असतो.
संख्यावाचक शब्द दिसला की लगेच द्विगु ठरवू नका, अर्थाकडे लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

संख्यावाचक शब्द दिसला की तो नेहमी द्विगुच असतो असे समजणे.
बहुव्रीही आणि द्विगु यातील फरक न ओळखणे (उदा. दशानन हा बहुव्रीही आहे, द्विगु नाही).
विग्रह करताना चुकीचे शब्द वापरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. ज्या समासातील पहिले पद संख्यावाचक असते, त्यास काय म्हणतात?
अअव्ययीभाव
बद्विगु
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: ब) द्विगु

स्पष्टीकरण: ज्या समासात पहिले पद संख्यावाचक असते, त्याला द्विगु समास म्हणतात.
2. 'पंचवटी' या शब्दाचा योग्य विग्रह कोणता?
अपाच वडांचा समूह
बपाच वडांचे झाड
कपाच वडांचा संच
डपाच वडांची जागा
योग्य उत्तर: अ) पाच वडांचा समूह

स्पष्टीकरण: पंचवटी म्हणजे पाच वडांचा समूह.
3. 'सप्ताह' हा कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे?
अद्वंद्व
बअव्ययीभाव
कद्विगु
डकर्मधारय
योग्य उत्तर: क) द्विगु

स्पष्टीकरण: सप्ताह म्हणजे सात दिवसांचा समूह, म्हणून हा द्विगु समास आहे.
4. 'त्रिभुवन' या शब्दातील समास ओळखा.
अद्विगु
बद्वंद्व
कबहुव्रीही
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: अ) द्विगु

स्पष्टीकरण: त्रिभुवन म्हणजे तीन भुवनांचा समूह.
5. द्विगु समास हा कोणत्या मुख्य समासाचा प्रकार आहे?
अअव्ययीभाव
बतत्पुरुष
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: ब) तत्पुरुष

स्पष्टीकरण: द्विगु समास हा तत्पुरुष समासाचा उपप्रकार आहे.
6. 'नवरत्न' या शब्दाचा समास कोणता?
अद्वंद्व
बद्विगु
कअव्ययीभाव
डतत्पुरुष
योग्य उत्तर: ब) द्विगु

स्पष्टीकरण: नवरत्न म्हणजे नऊ रत्नांचा समूह.
7. 'चौघडी' या शब्दाचा विग्रह काय होईल?
अचार घड्यांचा समूह
बचार घड्या
कचार घड्यांचा संहार
डचार घड्यांची जोडी
योग्य उत्तर: अ) चार घड्यांचा समूह

स्पष्टीकरण: चौघडी म्हणजे चार घड्यांचा समूह.
8. द्विगु समासाचे पहिले पद कसे असते?
अनाम
बसर्वनाम
कसंख्यावाचक विशेषण
डक्रियापद
योग्य उत्तर: क) संख्यावाचक विशेषण

स्पष्टीकरण: द्विगु समासात पहिले पद नेहमी संख्यावाचक विशेषण असते.
9. 'पंचपाळे' या शब्दातील समास ओळखा.
अद्विगु
बद्वंद्व
कबहुव्रीही
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: अ) द्विगु

स्पष्टीकरण: पंचपाळे म्हणजे पाच पाळ्यांचा समूह.
10. 'अष्टाध्यायी' या शब्दाचा विग्रह कोणता?
अआठ अध्याय
बआठ अध्यायांचा समूह
कआठ अध्याय असलेला
डआठ अध्याय ज्याला आहेत
योग्य उत्तर: ब) आठ अध्यायांचा समूह

स्पष्टीकरण: अष्टाध्यायी म्हणजे आठ अध्यायांचा समूह.
11. खालीलपैकी कोणता शब्द द्विगु समासाचे उदाहरण नाही?
अपंचवटी
बत्रिभुवन
कदशानन
डसप्ताह
योग्य उत्तर: क) दशानन

स्पष्टीकरण: दशानन हा बहुव्रीही समास आहे कारण तो रावणाला सूचित करतो.
12. 'चौकोन' या शब्दाचा समास कोणता?
अद्विगु
बद्वंद्व
कअव्ययीभाव
डतत्पुरुष
योग्य उत्तर: अ) द्विगु

स्पष्टीकरण: चौकोन म्हणजे चार कोनांचा समूह.
13. द्विगु समासाचा विग्रह करताना कोणत्या शब्दाचा वापर होतो?
अआणि
बकिंवा
कसमूह
डव
योग्य उत्तर: क) समूह

स्पष्टीकरण: द्विगु समासाचा विग्रह करताना 'समूह' किंवा 'संहार' हे शब्द वापरतात.
14. 'त्रैलोक्य' या शब्दाचा विग्रह काय?
अतीन लोक
बतीन लोकांचा समूह
कतीन लोक असलेला
डतीन लोक ज्याला आहेत
योग्य उत्तर: ब) तीन लोकांचा समूह

स्पष्टीकरण: त्रैलोक्य म्हणजे तीन लोकांचा समूह.
15. 'पंचरत्न' या शब्दातील समास ओळखा.
अद्विगु
बद्वंद्व
कबहुव्रीही
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: अ) द्विगु

स्पष्टीकरण: पंचरत्न म्हणजे पाच रत्नांचा समूह.
16. द्विगु समास सामान्यतः कोणत्या लिंगात असतो?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: द्विगु समास हा बहुधा नपुंसकलिंगी एकवचनात असतो.
17. 'चौपाळी' या शब्दाचा समास कोणता?
अद्विगु
बद्वंद्व
कअव्ययीभाव
डतत्पुरुष
योग्य उत्तर: अ) द्विगु

स्पष्टीकरण: चौपाळी म्हणजे चार पाळ्यांचा समूह.
18. 'सप्तसिंधू' या शब्दाचा विग्रह काय?
असात सिंधू
बसात सिंधूंचा समूह
कसात सिंधू असलेला
डसात सिंधू ज्याला आहेत
योग्य उत्तर: ब) सात सिंधूंचा समूह

स्पष्टीकरण: सप्तसिंधू म्हणजे सात सिंधूंचा समूह.
19. 'पंचपात्र' या शब्दातील समास ओळखा.
अद्विगु
बद्वंद्व
कबहुव्रीही
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: अ) द्विगु

स्पष्टीकरण: पंचपात्र म्हणजे पाच पात्रांचा समूह.
20. द्विगु समासाचे दुसरे नाव काय आहे?
असंख्यापूर्व तत्पुरुष
बसंख्यापूर्व द्विगु
कसंख्यावाचक द्वंद्व
डसंख्यावाचक बहुव्रीही
योग्य उत्तर: ब) संख्यापूर्व द्विगु

स्पष्टीकरण: द्विगु समासाला 'संख्यापूर्व द्विगु' असेही म्हणतात.