MahaExam अभ्यास नोट्स

द्वंद्व समास: संपूर्ण अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

द्वंद्व समास: संपूर्ण अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थदृष्ट्या समान दर्जाची असतात, त्यास 'द्वंद्व समास' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा समास अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

सविस्तर माहिती

द्वंद्व समासात दोन्ही पदे प्रधान (मुख्य) असतात. या समासाचे मुख्य तीन प्रकार पडतात: १. इतरेतर द्वंद्व, २. वैकल्पिक द्वंद्व, ३. समाहार द्वंद्व. हे समास ओळखण्यासाठी 'आणि', 'व', 'किंवा', 'अथवा' यांसारख्या उभयान्वयी अव्ययांचा वापर केला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

इतरेतर द्वंद्व

ज्या समासाचा विग्रह करताना 'आणि', 'व' या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर होतो.

वैकल्पिक द्वंद्व

ज्या समासाचा विग्रह करताना 'किंवा', 'अथवा', 'वा' या विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर होतो.

समाहार द्वंद्व

ज्या समासातील पदांचा विग्रह करताना त्यातील पदांशिवाय इतरही अनेक गोष्टींचा समावेश होतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • द्वंद्व समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची असतात.
  • इतरेतर द्वंद्व समासात 'आणि/व' वापरतात.
  • वैकल्पिक द्वंद्व समासात 'किंवा/अथवा' वापरतात.
  • समाहार द्वंद्व समासात 'वगैरे/आदी' शब्दांचा वापर होतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • द्वंद्व समासातील पदे एकमेकांना पूरक किंवा विरोधी असतात.
  • समाहार द्वंद्व समासात केवळ दोनच वस्तू नसून त्या गटाचा बोध होतो.
  • परीक्षेत विग्रह विचारला जातो, त्यामुळे विग्रह नीट समजून घ्यावा.

उदाहरणे

इतरेतर द्वंद्व

आई-वडील (आई आणि वडील), कृष्णार्जुन (कृष्ण आणि अर्जुन).

वैकल्पिक द्वंद्व

पाप-पुण्य (पाप किंवा पुण्य), खरे-खोटे (खरे किंवा खोटे).

समाहार द्वंद्व

मीठ-भाकर (मीठ-भाकर व साधे पदार्थ), चहा-पाणी (चहा-पाणी व इतर फराळ).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

विग्रह करून पहा, जर 'आणि' येत असेल तर इतरेतर, 'किंवा' येत असेल तर वैकल्पिक निवडा.
समाहार द्वंद्व ओळखण्यासाठी शब्दाच्या शेवटी 'वगैरे' किंवा 'आदी' लावता येते का ते तपासा.
विरुद्धार्थी शब्दांच्या जोड्या सहसा वैकल्पिक द्वंद्व असतात.

⚠️ सामान्य चुका

समाहार द्वंद्व आणि इतरेतर द्वंद्व यात गल्लत करणे.
विग्रह करताना चुकीची उभयान्वयी अव्यये वापरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. आई-वडील हा कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे?
अइतरेतर द्वंद्व
बवैकल्पिक द्वंद्व
कसमाहार द्वंद्व
डद्विगु समास
योग्य उत्तर: अ) इतरेतर द्वंद्व

स्पष्टीकरण: आई आणि वडील असा विग्रह होतो, म्हणून हे इतरेतर द्वंद्व आहे.
2. पाप-पुण्य या शब्दाचा योग्य विग्रह कोणता?
अपाप आणि पुण्य
बपाप किंवा पुण्य
कपाप व पुण्य
डपाप वगैरे
योग्य उत्तर: ब) पाप किंवा पुण्य

स्पष्टीकरण: पाप किंवा पुण्य असा विग्रह होतो, म्हणून हे वैकल्पिक द्वंद्व आहे.
3. चहा-पाणी हा कोणता समास आहे?
अइतरेतर द्वंद्व
बवैकल्पिक द्वंद्व
कसमाहार द्वंद्व
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: क) समाहार द्वंद्व

स्पष्टीकरण: चहा-पाणी व इतर फराळ असा अर्थ निघतो, म्हणून हे समाहार द्वंद्व आहे.
4. खालीलपैकी कोणता शब्द इतरेतर द्वंद्व समासाचे उदाहरण नाही?
अभाऊ-बहीण
बस्त्री-पुरुष
कखरे-खोटे
डराम-लक्ष्मण
योग्य उत्तर: क) खरे-खोटे

स्पष्टीकरण: खरे-खोटे हे वैकल्पिक द्वंद्व आहे.
5. ज्या समासात 'किंवा', 'अथवा' या शब्दांचा वापर होतो, तो समास कोणता?
अइतरेतर द्वंद्व
बवैकल्पिक द्वंद्व
कसमाहार द्वंद्व
डतत्पुरुष
योग्य उत्तर: ब) वैकल्पिक द्वंद्व

स्पष्टीकरण: विकल्प दर्शवण्यासाठी वैकल्पिक द्वंद्व वापरतात.
6. मीठ-भाकर या शब्दाचा समास ओळखा.
अइतरेतर द्वंद्व
बवैकल्पिक द्वंद्व
कसमाहार द्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: क) समाहार द्वंद्व

स्पष्टीकरण: मीठ-भाकर व इतर साधे पदार्थ असा अर्थ होतो.
7. कृष्णार्जुन या शब्दाचा विग्रह काय होईल?
अकृष्ण किंवा अर्जुन
बकृष्ण आणि अर्जुन
ककृष्ण व अर्जुन
डकृष्ण वगैरे
योग्य उत्तर: ब) कृष्ण आणि अर्जुन

स्पष्टीकरण: कृष्ण आणि अर्जुन असा विग्रह होतो.
8. खालीलपैकी कोणता शब्द समाहार द्वंद्व समासाचे उदाहरण आहे?
अअन्न-पाणी
बदिवस-रात्र
कसुख-दुःख
डन्याय-अन्याय
योग्य उत्तर: अ) अन्न-पाणी

स्पष्टीकरण: अन्न-पाणी व इतर पदार्थ असा अर्थ होतो.
9. द्वंद्व समासात कोणती पदे प्रधान असतात?
अपहिले
बदुसरे
कदोन्ही
डएकही नाही
योग्य उत्तर: क) दोन्ही

स्पष्टीकरण: द्वंद्व समासात दोन्ही पदे प्रधान असतात.
10. अथवा हे उभयान्वयी अव्यय कोणत्या समासात वापरतात?
अइतरेतर द्वंद्व
बवैकल्पिक द्वंद्व
कसमाहार द्वंद्व
डद्विगु
योग्य उत्तर: ब) वैकल्पिक द्वंद्व

स्पष्टीकरण: वैकल्पिक द्वंद्व समासात विकल्प दर्शवण्यासाठी याचा वापर होतो.
11. भाऊ-बहीण हा कोणत्या प्रकारचा समास आहे?
अइतरेतर द्वंद्व
बवैकल्पिक द्वंद्व
कसमाहार द्वंद्व
डकर्मधारय
योग्य उत्तर: अ) इतरेतर द्वंद्व

स्पष्टीकरण: भाऊ आणि बहीण असा विग्रह होतो.
12. खालीलपैकी कोणता शब्द वैकल्पिक द्वंद्व नाही?
अन्याय-अन्याय
बसुख-दुःख
कपाप-पुण्य
डकेळे-सफरचंद
योग्य उत्तर: ड) केळे-सफरचंद

स्पष्टीकरण: केळे-सफरचंद हे इतरेतर द्वंद्व आहे.
13. समाहार द्वंद्व समासात विग्रहाच्या शेवटी कोणता शब्द वापरतात?
अआणि
बकिंवा
कवगैरे
डअथवा
योग्य उत्तर: क) वगैरे

स्पष्टीकरण: समाहार द्वंद्व समासात 'वगैरे' किंवा 'आदी' वापरतात.
14. स्त्री-पुरुष हा कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे?
अइतरेतर द्वंद्व
बवैकल्पिक द्वंद्व
कसमाहार द्वंद्व
डद्विगु
योग्य उत्तर: अ) इतरेतर द्वंद्व

स्पष्टीकरण: स्त्री आणि पुरुष असा विग्रह होतो.
15. खालीलपैकी कोणता शब्द समाहार द्वंद्व नाही?
अअंथरूण-पांघरूण
बघर-दार
कभाजी-पाला
डआई-वडील
योग्य उत्तर: ड) आई-वडील

स्पष्टीकरण: आई-वडील हे इतरेतर द्वंद्व आहे.
16. ज्या समासात दोन्ही पदे अर्थदृष्ट्या समान असतात, त्याला काय म्हणतात?
अतत्पुरुष
बद्वंद्व
कअव्ययीभाव
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: ब) द्वंद्व

स्पष्टीकरण: द्वंद्व समासात दोन्ही पदे समान दर्जाची असतात.
17. खरे-खोटे या शब्दाचा समास ओळखा.
अइतरेतर द्वंद्व
बवैकल्पिक द्वंद्व
कसमाहार द्वंद्व
डद्विगु
योग्य उत्तर: ब) वैकल्पिक द्वंद्व

स्पष्टीकरण: खरे किंवा खोटे असा विग्रह होतो.
18. राम-लक्ष्मण या शब्दाचा विग्रह काय?
अराम किंवा लक्ष्मण
बराम आणि लक्ष्मण
कराम व लक्ष्मण
डराम वगैरे
योग्य उत्तर: ब) राम आणि लक्ष्मण

स्पष्टीकरण: राम आणि लक्ष्मण असा विग्रह होतो.
19. खालीलपैकी कोणता शब्द इतरेतर द्वंद्व आहे?
अपाप-पुण्य
बसुख-दुःख
कअन्न-पाणी
डविठ्ठल-रुक्मिणी
योग्य उत्तर: ड) विठ्ठल-रुक्मिणी

स्पष्टीकरण: विठ्ठल आणि रुक्मिणी असा विग्रह होतो.
20. समाहार द्वंद्व समासात कशाचा बोध होतो?
अकेवळ दोन वस्तूंचा
बविकल्पाचा
कसमूहाचा
डएका पदाचा
योग्य उत्तर: क) समूहाचा

स्पष्टीकरण: समाहार द्वंद्व समासात त्या पदांच्या समूहाचा किंवा इतर गोष्टींचा बोध होतो.