द्वंद्व समास: संपूर्ण अभ्यास | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
द्वंद्व समास: संपूर्ण अभ्यास
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थदृष्ट्या समान दर्जाची असतात, त्यास 'द्वंद्व समास' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा समास अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या समासाचा विग्रह करताना 'आणि', 'व' या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर होतो.
ज्या समासाचा विग्रह करताना 'किंवा', 'अथवा', 'वा' या विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर होतो.
ज्या समासातील पदांचा विग्रह करताना त्यातील पदांशिवाय इतरही अनेक गोष्टींचा समावेश होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
- द्वंद्व समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची असतात.
- इतरेतर द्वंद्व समासात 'आणि/व' वापरतात.
- वैकल्पिक द्वंद्व समासात 'किंवा/अथवा' वापरतात.
- समाहार द्वंद्व समासात 'वगैरे/आदी' शब्दांचा वापर होतो.
महत्त्वाची तथ्ये
- द्वंद्व समासातील पदे एकमेकांना पूरक किंवा विरोधी असतात.
- समाहार द्वंद्व समासात केवळ दोनच वस्तू नसून त्या गटाचा बोध होतो.
- परीक्षेत विग्रह विचारला जातो, त्यामुळे विग्रह नीट समजून घ्यावा.
उदाहरणे
इतरेतर द्वंद्व
आई-वडील (आई आणि वडील), कृष्णार्जुन (कृष्ण आणि अर्जुन).
वैकल्पिक द्वंद्व
पाप-पुण्य (पाप किंवा पुण्य), खरे-खोटे (खरे किंवा खोटे).
समाहार द्वंद्व
मीठ-भाकर (मीठ-भाकर व साधे पदार्थ), चहा-पाणी (चहा-पाणी व इतर फराळ).
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: आई आणि वडील असा विग्रह होतो, म्हणून हे इतरेतर द्वंद्व आहे.
स्पष्टीकरण: पाप किंवा पुण्य असा विग्रह होतो, म्हणून हे वैकल्पिक द्वंद्व आहे.
स्पष्टीकरण: चहा-पाणी व इतर फराळ असा अर्थ निघतो, म्हणून हे समाहार द्वंद्व आहे.
स्पष्टीकरण: खरे-खोटे हे वैकल्पिक द्वंद्व आहे.
स्पष्टीकरण: विकल्प दर्शवण्यासाठी वैकल्पिक द्वंद्व वापरतात.
स्पष्टीकरण: मीठ-भाकर व इतर साधे पदार्थ असा अर्थ होतो.
स्पष्टीकरण: कृष्ण आणि अर्जुन असा विग्रह होतो.
स्पष्टीकरण: अन्न-पाणी व इतर पदार्थ असा अर्थ होतो.
स्पष्टीकरण: द्वंद्व समासात दोन्ही पदे प्रधान असतात.
स्पष्टीकरण: वैकल्पिक द्वंद्व समासात विकल्प दर्शवण्यासाठी याचा वापर होतो.
स्पष्टीकरण: भाऊ आणि बहीण असा विग्रह होतो.
स्पष्टीकरण: केळे-सफरचंद हे इतरेतर द्वंद्व आहे.
स्पष्टीकरण: समाहार द्वंद्व समासात 'वगैरे' किंवा 'आदी' वापरतात.
स्पष्टीकरण: स्त्री आणि पुरुष असा विग्रह होतो.
स्पष्टीकरण: आई-वडील हे इतरेतर द्वंद्व आहे.
स्पष्टीकरण: द्वंद्व समासात दोन्ही पदे समान दर्जाची असतात.
स्पष्टीकरण: खरे किंवा खोटे असा विग्रह होतो.
स्पष्टीकरण: राम आणि लक्ष्मण असा विग्रह होतो.
स्पष्टीकरण: विठ्ठल आणि रुक्मिणी असा विग्रह होतो.
स्पष्टीकरण: समाहार द्वंद्व समासात त्या पदांच्या समूहाचा किंवा इतर गोष्टींचा बोध होतो.