बहुव्रीही समास: सविस्तर अभ्यास | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
बहुव्रीही समास: सविस्तर अभ्यास
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी व्याकरणात ज्या समासात दोन्ही पदांपैकी कोणतेही पद प्रधान नसून, त्यातून तिसऱ्याच एखाद्या पदाचा बोध होतो, त्याला 'बहुव्रीही समास' असे म्हणतात.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या समासातील दोन्ही पदे गौण असून त्यातून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो, त्याला बहुव्रीही समास म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
- बहुव्रीही समासात तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो.
- सामासिक शब्द हे सहसा विशेषणाचे काम करतात.
- विग्रह करताना 'ज्याला', 'ज्याला तो', 'ज्याला ती' अशा शब्दांचा वापर केला जातो.
- याचे मुख्य चार प्रकार पडतात: विभक्ती बहुव्रीही, नत्र बहुव्रीही, सह बहुव्रीही आणि प्रादि बहुव्रीही.
महत्त्वाची तथ्ये
- बहुव्रीही समासाचे पद हे नेहमी विशेषण असते.
- बहुव्रीही समासाचे विग्रह करताना 'तो', 'ती', 'ते' या सर्वनामांचा वापर होतो.
- हा समास अर्थावर आधारित असल्याने संदर्भाप्रमाणे अर्थ बदलू शकतो.
उदाहरणे
विभक्ती बहुव्रीही
नीलकंठ - निळा आहे कंठ ज्याचा तो (शिव).
नत्र बहुव्रीही
अनाथ - नाही नाथ ज्याला तो (अनाथ).
सह बहुव्रीही
सपरिवार - परिवारासह आहे जो तो.
प्रादि बहुव्रीही
विपुलधन - विपुल आहे धन ज्याचे तो.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: व्याख्येनुसार याला बहुव्रीही समास म्हणतात.
स्पष्टीकरण: दहा आहेत आनन ज्याला तो (रावण), म्हणून बहुव्रीही.
स्पष्टीकरण: बहुव्रीही समासात विग्रह करताना 'ज्याचा तो' वापरतात.
स्पष्टीकरण: अ (नकारार्थी) लागल्यामुळे हा नत्र बहुव्रीही आहे.
स्पष्टीकरण: स (सह) लागल्यामुळे हा सह बहुव्रीही आहे.
स्पष्टीकरण: वि (विशेष) उपसर्ग लागल्यामुळे हा प्रादि बहुव्रीही आहे.
स्पष्टीकरण: गणपतीचा बोध होतो, म्हणून बहुव्रीही.
स्पष्टीकरण: बहुव्रीही समासातील शब्द तिसऱ्या नामाचे विशेषण म्हणून कार्य करतात.
स्पष्टीकरण: गजाचे (हत्तीचे) आहे आनन ज्याला तो (गणपती).
स्पष्टीकरण: अ (नकार) असल्याने नत्र बहुव्रीही.
स्पष्टीकरण: विष्णूचा बोध होतो.
स्पष्टीकरण: सह बहुव्रीही समासात 'स' किंवा 'सह' उपसर्ग असतो.
स्पष्टीकरण: सु (चांगला) उपसर्ग लागल्यामुळे हा प्रादि बहुव्रीही आहे.
स्पष्टीकरण: दोन्ही पदे गौण असतात.
स्पष्टीकरण: विग्रहावर अवलंबून तो दोन्ही असू शकतो.
स्पष्टीकरण: अ (नकार) असल्याने नत्र बहुव्रीही.
स्पष्टीकरण: शिवजींचा बोध होतो.
स्पष्टीकरण: प्रादि समासात प्र, परा, वि, सु इत्यादी उपसर्ग असतात.
स्पष्टीकरण: अव्ययीभावमध्ये पहिले पद प्रधान असते आणि बहुव्रीहीमध्ये तिसरे.
स्पष्टीकरण: बहु (खूप) + व्रीही (धान्य) = ज्याच्याकडे खूप धान्य आहे असा (श्रीमंत).