MahaExam अभ्यास नोट्स

बहुव्रीही समास: सविस्तर अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

बहुव्रीही समास: सविस्तर अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात ज्या समासात दोन्ही पदांपैकी कोणतेही पद प्रधान नसून, त्यातून तिसऱ्याच एखाद्या पदाचा बोध होतो, त्याला 'बहुव्रीही समास' असे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

बहुव्रीही समासात सामासिक शब्दाचा अर्थ हा त्या शब्दांच्या मूळ अर्थापेक्षा वेगळा असतो. यात दोन्ही पदे गौण असतात आणि तिसऱ्याच नामाचे विशेषण म्हणून हे शब्द वापरले जातात. उदा. 'दशानन' (दहा आहेत आनन ज्याला तो - रावण). येथे 'दहा' आणि 'आनन' या दोन्ही शब्दांचा अर्थ महत्त्वाचा नसून 'रावण' या व्यक्तीचा बोध होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

बहुव्रीही समास

ज्या समासातील दोन्ही पदे गौण असून त्यातून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो, त्याला बहुव्रीही समास म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • बहुव्रीही समासात तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो.
  • सामासिक शब्द हे सहसा विशेषणाचे काम करतात.
  • विग्रह करताना 'ज्याला', 'ज्याला तो', 'ज्याला ती' अशा शब्दांचा वापर केला जातो.
  • याचे मुख्य चार प्रकार पडतात: विभक्ती बहुव्रीही, नत्र बहुव्रीही, सह बहुव्रीही आणि प्रादि बहुव्रीही.

महत्त्वाची तथ्ये

  • बहुव्रीही समासाचे पद हे नेहमी विशेषण असते.
  • बहुव्रीही समासाचे विग्रह करताना 'तो', 'ती', 'ते' या सर्वनामांचा वापर होतो.
  • हा समास अर्थावर आधारित असल्याने संदर्भाप्रमाणे अर्थ बदलू शकतो.

उदाहरणे

विभक्ती बहुव्रीही

नीलकंठ - निळा आहे कंठ ज्याचा तो (शिव).

नत्र बहुव्रीही

अनाथ - नाही नाथ ज्याला तो (अनाथ).

सह बहुव्रीही

सपरिवार - परिवारासह आहे जो तो.

प्रादि बहुव्रीही

विपुलधन - विपुल आहे धन ज्याचे तो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

जर सामासिक शब्दाचा अर्थ तिसऱ्याच व्यक्तीकडे जात असेल, तर डोळे झाकून बहुव्रीही समास निवडावा.
विग्रह करताना 'ज्याला तो' हे शब्द येतात का ते तपासा.
कर्मधारय आणि बहुव्रीही मधील फरक ओळखण्यासाठी विग्रहाकडे लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

कर्मधारय समासाला बहुव्रीही समजणे (उदा. पीतांबर - पिवळे असे अंबर (कर्मधारय) विरुद्ध पिवळे आहे अंबर ज्याचे तो (बहुव्रीही)).
विग्रह चुकीच्या पद्धतीने करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. ज्या समासात दोन्ही पदे गौण असून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो, त्यास काय म्हणतात?
अअव्ययीभाव
बतत्पुरुष
कबहुव्रीही
डद्वंद्व
योग्य उत्तर: क) बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: व्याख्येनुसार याला बहुव्रीही समास म्हणतात.
2. 'दशानन' या शब्दाचा योग्य समास ओळखा.
अद्विगु
बबहुव्रीही
कअव्ययीभाव
डद्वंद्व
योग्य उत्तर: ब) बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: दहा आहेत आनन ज्याला तो (रावण), म्हणून बहुव्रीही.
3. 'नीलकंठ' या शब्दाचा विग्रह कसा होईल?
अनिळा कंठ
बनिळा असा कंठ
कनिळा आहे कंठ ज्याचा तो
डनिळा आणि कंठ
योग्य उत्तर: क) निळा आहे कंठ ज्याचा तो

स्पष्टीकरण: बहुव्रीही समासात विग्रह करताना 'ज्याचा तो' वापरतात.
4. 'अनाथ' हा कोणत्या प्रकारचा समास आहे?
अनत्र बहुव्रीही
बविभक्ती बहुव्रीही
कसह बहुव्रीही
डप्रादि बहुव्रीही
योग्य उत्तर: अ) नत्र बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: अ (नकारार्थी) लागल्यामुळे हा नत्र बहुव्रीही आहे.
5. 'सपरिवार' या शब्दातील समास ओळखा.
अनत्र बहुव्रीही
बसह बहुव्रीही
कप्रादि बहुव्रीही
डविभक्ती बहुव्रीही
योग्य उत्तर: ब) सह बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: स (सह) लागल्यामुळे हा सह बहुव्रीही आहे.
6. 'विपुलधन' हा कोणत्या प्रकारचा समास आहे?
अप्रादि बहुव्रीही
बनत्र बहुव्रीही
कविभक्ती बहुव्रीही
डद्वंद्व
योग्य उत्तर: अ) प्रादि बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: वि (विशेष) उपसर्ग लागल्यामुळे हा प्रादि बहुव्रीही आहे.
7. 'लंबोदर' या शब्दाचा योग्य विग्रह कोणता?
अलांब असे उदर
बलांब आहे उदर ज्याचे तो
कलांब आणि उदर
डउदर लांब आहे
योग्य उत्तर: ब) लांब आहे उदर ज्याचे तो

स्पष्टीकरण: गणपतीचा बोध होतो, म्हणून बहुव्रीही.
8. बहुव्रीही समासात सामासिक शब्द कशाचे कार्य करतो?
अनाम
बक्रियापद
कविशेषण
डक्रियाविशेषण
योग्य उत्तर: क) विशेषण

स्पष्टीकरण: बहुव्रीही समासातील शब्द तिसऱ्या नामाचे विशेषण म्हणून कार्य करतात.
9. 'गजानन' या शब्दाचा समास कोणता?
अद्विगु
बबहुव्रीही
कतत्पुरुष
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: ब) बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: गजाचे (हत्तीचे) आहे आनन ज्याला तो (गणपती).
10. 'अधर्म' हा कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे?
अनत्र बहुव्रीही
बविभक्ती बहुव्रीही
कद्वंद्व
डकर्मधारय
योग्य उत्तर: अ) नत्र बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: अ (नकार) असल्याने नत्र बहुव्रीही.
11. 'चक्रपाणी' या शब्दाचा विग्रह काय होईल?
अचक्र आहे पाणी (हात) ज्याच्या तो
बचक्र आणि पाणी
कचक्र असलेले पाणी
डपाणी असलेले चक्र
योग्य उत्तर: अ) चक्र आहे पाणी (हात) ज्याच्या तो

स्पष्टीकरण: विष्णूचा बोध होतो.
12. 'सह' उपसर्ग कोणत्या समासात येतो?
अनत्र बहुव्रीही
बसह बहुव्रीही
कप्रादि बहुव्रीही
डविभक्ती बहुव्रीही
योग्य उत्तर: ब) सह बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: सह बहुव्रीही समासात 'स' किंवा 'सह' उपसर्ग असतो.
13. 'सुपुत्र' हा शब्द कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे?
अप्रादि बहुव्रीही
बनत्र बहुव्रीही
कविभक्ती बहुव्रीही
डद्वंद्व
योग्य उत्तर: अ) प्रादि बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: सु (चांगला) उपसर्ग लागल्यामुळे हा प्रादि बहुव्रीही आहे.
14. बहुव्रीही समासात कोणती पदे प्रधान असतात?
अपहिले
बदुसरे
कदोन्ही
डएकही नाही
योग्य उत्तर: ड) एकही नाही

स्पष्टीकरण: दोन्ही पदे गौण असतात.
15. 'पीतांबर' हा शब्द कोणत्या समासात येतो?
अकेवळ कर्मधारय
बकेवळ बहुव्रीही
कसंदर्भानुसार कर्मधारय किंवा बहुव्रीही
डअव्ययीभाव
योग्य उत्तर: क) संदर्भानुसार कर्मधारय किंवा बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: विग्रहावर अवलंबून तो दोन्ही असू शकतो.
16. 'अज्ञान' हा कोणत्या प्रकारचा समास आहे?
अनत्र बहुव्रीही
बप्रादि बहुव्रीही
कविभक्ती बहुव्रीही
डद्वंद्व
योग्य उत्तर: अ) नत्र बहुव्रीही

स्पष्टीकरण: अ (नकार) असल्याने नत्र बहुव्रीही.
17. 'चंद्रमौळी' या शब्दाचा अर्थ काय?
अचंद्रासारखे तोंड
बचंद्राला मौळी (मस्तकावर) धारण करणारा तो (शिव)
कचंद्र आणि मौळी
डमौळीवर चंद्र
योग्य उत्तर: ब) चंद्राला मौळी (मस्तकावर) धारण करणारा तो (शिव)

स्पष्टीकरण: शिवजींचा बोध होतो.
18. 'प्रादि बहुव्रीही' समासात कोणता उपसर्ग असतो?
अप्र, परा, अप, वि, सु
बअ, अन
कस, सह
डअति, अधि
योग्य उत्तर: अ) प्र, परा, अप, वि, सु

स्पष्टीकरण: प्रादि समासात प्र, परा, वि, सु इत्यादी उपसर्ग असतात.
19. 'अव्ययीभाव' आणि 'बहुव्रीही' मधील मुख्य फरक काय?
अअव्ययीभावमध्ये पहिले पद प्रधान असते
बबहुव्रीहीमध्ये तिसरे पद प्रधान असते
कदोन्ही बरोबर आहेत
डदोन्ही चूक आहेत
योग्य उत्तर: क) दोन्ही बरोबर आहेत

स्पष्टीकरण: अव्ययीभावमध्ये पहिले पद प्रधान असते आणि बहुव्रीहीमध्ये तिसरे.
20. 'बहुव्रीही' या शब्दाचा अर्थ काय होतो?
अखूप धान्य असलेला
बखूप पदे असलेला
कअनेक अर्थ असलेला
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: अ) खूप धान्य असलेला

स्पष्टीकरण: बहु (खूप) + व्रीही (धान्य) = ज्याच्याकडे खूप धान्य आहे असा (श्रीमंत).