MahaExam अभ्यास नोट्स

अव्ययीभाव समास: संपूर्ण अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

अव्ययीभाव समास: संपूर्ण अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात समासाचे चार मुख्य प्रकार आहेत. त्यापैकी 'अव्ययीभाव समास' हा पहिला प्रकार असून, यात पहिले पद महत्त्वाचे असते.

सविस्तर माहिती

ज्या समासातील पहिले पद मुख्य (प्रधान) असते आणि त्या सामासिक शब्दाचा वापर वाक्यात क्रियाविशेषणासारखा केला जातो, त्यास 'अव्ययीभाव समास' म्हणतात. या समासात सामासिक शब्द हा अव्ययाप्रमाणे कार्य करतो, म्हणून याला अव्ययीभाव समास म्हणतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अव्ययीभाव समास

ज्या समासात पहिले पद महत्त्वाचे असून संपूर्ण शब्द क्रियाविशेषण अव्ययाचे काम करतो, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पहिले पद बहुधा उपसर्ग असते (उदा. आ, यथा, प्रति).
  • सामासिक शब्द क्रियाविशेषणाचे कार्य करतो.
  • या समासातील शब्दांचे लिंग, वचन किंवा विभक्तीनुसार रूप बदलत नाही.
  • संस्कृत, फारसी आणि मराठी अशा तिन्ही प्रकारच्या शब्दांपासून हे समास बनतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • अव्ययीभाव समासात 'आ', 'यथा', 'प्रति', 'बे', 'दर', 'हर' हे उपसर्ग महत्त्वाचे असतात.
  • द्विरुक्ती होणारे शब्द (उदा. क्षणोक्षणी) अव्ययीभाव समासात येतात.

उदाहरणे

संस्कृत उपसर्ग

आजन्म (जन्मापासून), यथाशक्ती (शक्तीप्रमाणे), प्रतिदिन (प्रत्येक दिवशी).

मराठी शब्द

घरोघरी (प्रत्येक घरी), गल्लोघल्ली (प्रत्येक गल्लीत), पानोपानी (प्रत्येक पानावर).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

जर शब्दाच्या सुरुवातीला 'आ', 'यथा', 'प्रति' असेल, तर तो डोळे झाकून अव्ययीभाव समास ओळखावा.
शब्दाची पुनरावृत्ती (उदा. गावोगावी) असल्यास तो अव्ययीभाव समास असतो.

⚠️ सामान्य चुका

अनेक विद्यार्थी 'प्रति' किंवा 'यथा' असलेल्या शब्दांना तत्पुरुष समास समजतात, ही चूक टाळावी.
सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना अर्थाकडे लक्ष द्यावे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. आजन्म या शब्दाचा समास ओळखा.
अअव्ययीभाव
बतत्पुरुष
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: अ) अव्ययीभाव

स्पष्टीकरण: आजन्म म्हणजे जन्मापासून, यात 'आ' हा उपसर्ग असून पहिले पद प्रधान आहे.
2. यथाशक्ती या शब्दाचा विग्रह काय होईल?
अशक्ती आणि युक्ती
बशक्तीप्रमाणे
कशक्तीची मर्यादा
डशक्तीनुसार
योग्य उत्तर: ब) शक्तीप्रमाणे

स्पष्टीकरण: यथाशक्ती म्हणजे शक्तीप्रमाणे.
3. खालीलपैकी कोणता शब्द अव्ययीभाव समासाचे उदाहरण नाही?
अप्रतिदिन
बघरोघरी
कराजवाडा
डयथामती
योग्य उत्तर: क) राजवाडा

स्पष्टीकरण: राजवाडा हा तत्पुरुष समासाचे उदाहरण आहे.
4. गावोगावी या शब्दाचा समास कोणता?
अअव्ययीभाव
बद्विगु
ककर्मधारय
डद्वंद्व
योग्य उत्तर: अ) अव्ययीभाव

स्पष्टीकरण: शब्दाची पुनरावृत्ती होत असल्याने हा अव्ययीभाव समास आहे.
5. प्रतिदिन या शब्दातील पहिले पद कोणते आहे?
अदिन
बप्रति
कप्रतिदि
डन
योग्य उत्तर: ब) प्रति

स्पष्टीकरण: प्रतिदिन मध्ये 'प्रति' हा उपसर्ग आहे.
6. अव्ययीभाव समासात कोणते पद प्रधान असते?
अपहिले
बदुसरे
कदोन्ही
डतिसरेच
योग्य उत्तर: अ) पहिले

स्पष्टीकरण: अव्ययीभाव समासात पहिले पद प्रधान असते.
7. क्षणोक्षणी या शब्दाचा समास ओळखा.
अअव्ययीभाव
बतत्पुरुष
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: अ) अव्ययीभाव

स्पष्टीकरण: शब्दाची पुनरावृत्ती होत असल्याने हा अव्ययीभाव समास आहे.
8. बेमालूम या शब्दातील 'बे' हा उपसर्ग कोणत्या भाषेतील आहे?
असंस्कृत
बमराठी
कफारसी
डइंग्रजी
योग्य उत्तर: क) फारसी

स्पष्टीकरण: बे हा फारसी उपसर्ग आहे.
9. यथाक्रम या शब्दाचा विग्रह काय?
अक्रमाप्रमाणे
बक्रम आणि क्रम
कक्रमाचा अभाव
डक्रम नसलेला
योग्य उत्तर: अ) क्रमाप्रमाणे

स्पष्टीकरण: यथाक्रम म्हणजे क्रमाप्रमाणे.
10. पानोपानी या शब्दाचा समास कोणता?
अअव्ययीभाव
बद्विगु
कतत्पुरुष
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: अ) अव्ययीभाव

स्पष्टीकरण: पुनरावृत्तीमुळे हा अव्ययीभाव समास आहे.
11. अव्ययीभाव समासातील सामासिक शब्द वाक्यात कशाचे कार्य करतो?
अनाम
बसर्वनाम
कक्रियाविशेषण
डविशेषण
योग्य उत्तर: क) क्रियाविशेषण

स्पष्टीकरण: हा शब्द क्रियाविशेषणाचे कार्य करतो.
12. दररोज या शब्दाचा समास ओळखा.
अअव्ययीभाव
बतत्पुरुष
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: अ) अव्ययीभाव

स्पष्टीकरण: दर हा उपसर्ग लागून बनलेला शब्द अव्ययीभाव असतो.
13. हरघडी या शब्दाचा विग्रह काय?
अप्रत्येक घडीला
बघडी घडी
कघडीची वेळ
डघडी नसलेली
योग्य उत्तर: अ) प्रत्येक घडीला

स्पष्टीकरण: हरघडी म्हणजे प्रत्येक घडीला.
14. आमरण या शब्दाचा समास कोणता?
अअव्ययीभाव
बतत्पुरुष
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: अ) अव्ययीभाव

स्पष्टीकरण: मरेपर्यंत (आमरण) यात 'आ' उपसर्ग आहे.
15. खालीलपैकी कोणता शब्द अव्ययीभाव समासाचा आहे?
अआई-वडील
बदहा-पाच
कयथास्थित
डनीलकंठ
योग्य उत्तर: क) यथास्थित

स्पष्टीकरण: यथास्थित हा अव्ययीभाव समास आहे.
16. गल्लोघल्ली या शब्दाचा समास ओळखा.
अअव्ययीभाव
बतत्पुरुष
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: अ) अव्ययीभाव

स्पष्टीकरण: पुनरावृत्तीमुळे हा अव्ययीभाव समास आहे.
17. अव्ययीभाव समासात शब्दाचे रूप कशाप्रमाणे बदलत नाही?
अलिंग
बवचन
कविभक्ती
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: अव्ययीभाव समासातील शब्द अव्यय असल्याने त्यांचे रूप बदलत नाही.
18. यथामती या शब्दाचा अर्थ काय?
अमतीप्रमाणे
बमती नसलेला
कमतीचा अभाव
डमतीचा खेळ
योग्य उत्तर: अ) मतीप्रमाणे

स्पष्टीकरण: यथामती म्हणजे मतीप्रमाणे.
19. प्रतिवर्षी या शब्दाचा समास कोणता?
अअव्ययीभाव
बतत्पुरुष
कद्वंद्व
डबहुव्रीही
योग्य उत्तर: अ) अव्ययीभाव

स्पष्टीकरण: प्रति हा उपसर्ग असल्याने हा अव्ययीभाव समास आहे.
20. अव्ययीभाव समासाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय?
अदुसरे पद प्रधान
बपहिले पद प्रधान
कदोन्ही पदे गौण
डदोन्ही पदे प्रधान
योग्य उत्तर: ब) पहिले पद प्रधान

स्पष्टीकरण: अव्ययीभाव समासात पहिले पद प्रधान असते.