मराठी व्याकरण: प्रयोग आणि त्याचे प्रकार | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
मराठी व्याकरण: प्रयोग आणि त्याचे प्रकार
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी व्याकरणात 'प्रयोग' म्हणजे कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांचा परस्परांशी असलेला संबंध होय. वाक्यातील क्रियापदाचे रूप कर्त्यानुसार, कर्मानुसार किंवा स्वतःच्या (भावे) नियमानुसार बदलते, यालाच प्रयोग म्हणतात.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलते, तेव्हा त्याला कर्तरी प्रयोग म्हणतात.
जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग किंवा वचनानुसार बदलते, तेव्हा त्याला कर्मणी प्रयोग म्हणतात.
जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्ता किंवा कर्म यांच्या लिंग-वचनानुसार न बदलता ते नेहमी तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी आणि एकवचनी असते, तेव्हा त्याला भावे प्रयोग म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
- कर्तरी प्रयोगात कर्त्याला विभक्ती प्रत्यय नसतो.
- कर्मणी प्रयोगात कर्त्याला तृतीया किंवा चतुर्थी विभक्तीचा प्रत्यय असतो.
- भावे प्रयोगात कर्ता आणि कर्म दोघांनाही प्रत्यय असू शकतात.
- अकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्म नसते.
- सकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्म असते.
महत्त्वाची तथ्ये
- कर्तरी प्रयोगात कर्ता नेहमी प्रथमा विभक्तीत असतो.
- कर्मणी प्रयोगात कर्म प्रथमा विभक्तीत असते.
- भावे प्रयोगात क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी असते.
उदाहरणे
कर्तरी प्रयोग
राम आंबा खातो. (येथे 'राम' बदलला तर क्रियापद बदलते, उदा. सीता आंबा खाते.)
कर्मणी प्रयोग
रामाने आंबा खाल्ला. (येथे 'आंबा' ऐवजी 'चिंच' केली तर क्रियापद बदलते, उदा. रामाने चिंच खाल्ली.)
भावे प्रयोग
रामाने आंब्याला खाल्ले. (येथे कर्ता किंवा कर्म बदलले तरी क्रियापद बदलत नाही.)
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: येथे कर्ता 'राम' नुसार क्रियापद 'खातो' बदलत आहे, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: येथे कर्माच्या (आंबा) लिंगानुसार क्रियापद बदलत आहे, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: येथे कर्ता आणि कर्म दोघांनाही प्रत्यय आहेत आणि क्रियापद तृतीय पुरुषी नपुंसकलिंगी आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: वाक्यात कर्म नाही आणि कर्त्यानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा अकर्मक कर्तरी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्माच्या (चेंडू) लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्त्यानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्माच्या लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि क्रियापद तृतीय पुरुषी नपुंसकलिंगी आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्त्यानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्माच्या (पुस्तक) लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक कर्तरी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि क्रियापद तृतीय पुरुषी नपुंसकलिंगी आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्त्यानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्माच्या लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: कर्माच्या लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक कर्तरी प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: क्रिया करणारा 'राम' हा कर्ता आहे.
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाचे हे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात कर्त्याला प्रत्यय नसतो, म्हणून तो प्रथमा विभक्तीत असतो.
स्पष्टीकरण: विभक्ती हा प्रयोगाचा प्रकार नसून तो शब्दांचा संबंध दर्शवणारा घटक आहे.