MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: प्रयोग आणि त्याचे प्रकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: प्रयोग आणि त्याचे प्रकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात 'प्रयोग' म्हणजे कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांचा परस्परांशी असलेला संबंध होय. वाक्यातील क्रियापदाचे रूप कर्त्यानुसार, कर्मानुसार किंवा स्वतःच्या (भावे) नियमानुसार बदलते, यालाच प्रयोग म्हणतात.

सविस्तर माहिती

प्रयोग ओळखण्यासाठी वाक्यातील कर्ता, कर्म आणि क्रियापद शोधणे आवश्यक असते. कर्ता शोधण्यासाठी क्रियापदाला 'कोण' ने प्रश्न विचारावा, तर कर्म शोधण्यासाठी 'काय' किंवा 'कोणाला' ने प्रश्न विचारावा. प्रयोगाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत: कर्तरी, कर्मणी आणि भावे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कर्तरी प्रयोग

जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलते, तेव्हा त्याला कर्तरी प्रयोग म्हणतात.

कर्मणी प्रयोग

जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग किंवा वचनानुसार बदलते, तेव्हा त्याला कर्मणी प्रयोग म्हणतात.

भावे प्रयोग

जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्ता किंवा कर्म यांच्या लिंग-वचनानुसार न बदलता ते नेहमी तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी आणि एकवचनी असते, तेव्हा त्याला भावे प्रयोग म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कर्तरी प्रयोगात कर्त्याला विभक्ती प्रत्यय नसतो.
  • कर्मणी प्रयोगात कर्त्याला तृतीया किंवा चतुर्थी विभक्तीचा प्रत्यय असतो.
  • भावे प्रयोगात कर्ता आणि कर्म दोघांनाही प्रत्यय असू शकतात.
  • अकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्म नसते.
  • सकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्म असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कर्तरी प्रयोगात कर्ता नेहमी प्रथमा विभक्तीत असतो.
  • कर्मणी प्रयोगात कर्म प्रथमा विभक्तीत असते.
  • भावे प्रयोगात क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी असते.

उदाहरणे

कर्तरी प्रयोग

राम आंबा खातो. (येथे 'राम' बदलला तर क्रियापद बदलते, उदा. सीता आंबा खाते.)

कर्मणी प्रयोग

रामाने आंबा खाल्ला. (येथे 'आंबा' ऐवजी 'चिंच' केली तर क्रियापद बदलते, उदा. रामाने चिंच खाल्ली.)

भावे प्रयोग

रामाने आंब्याला खाल्ले. (येथे कर्ता किंवा कर्म बदलले तरी क्रियापद बदलत नाही.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्य वाचून कर्ता आणि कर्माला प्रत्यय आहे का ते तपासा.
कर्त्याचे लिंग बदलून पहा, क्रियापद बदलले तर कर्तरी प्रयोग.
कर्माचे लिंग बदलून पहा, क्रियापद बदलले तर कर्मणी प्रयोग.
दोन्ही बदलूनही क्रियापद स्थिर राहिले तर भावे प्रयोग.

⚠️ सामान्य चुका

अनेक विद्यार्थी कर्त्याला प्रत्यय असतानाही कर्तरी प्रयोग लिहितात, जे चुकीचे आहे.
सकर्मक आणि अकर्मक मधील फरक न ओळखणे.
भावे प्रयोगातील क्रियापदाचे स्वरूप ओळखण्यात चूक करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. राम आंबा खातो. या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) कर्तरी

स्पष्टीकरण: येथे कर्ता 'राम' नुसार क्रियापद 'खातो' बदलत आहे, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग आहे.
2. रामाने आंबा खाल्ला. या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: येथे कर्माच्या (आंबा) लिंगानुसार क्रियापद बदलत आहे, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
3. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवले. या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: येथे कर्ता आणि कर्म दोघांनाही प्रत्यय आहेत आणि क्रियापद तृतीय पुरुषी नपुंसकलिंगी आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
4. पक्षी आकाशात उडतात. हा कोणता प्रयोग आहे?
अअकर्मक कर्तरी
बसकर्मक कर्तरी
ककर्मणी
डभावे
योग्य उत्तर: अ) अकर्मक कर्तरी

स्पष्टीकरण: वाक्यात कर्म नाही आणि कर्त्यानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा अकर्मक कर्तरी प्रयोग आहे.
5. मुलांनी चेंडू पकडला. यातील प्रयोग ओळखा.
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: कर्माच्या (चेंडू) लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
6. तो गाणे गातो. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) कर्तरी

स्पष्टीकरण: कर्त्यानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग आहे.
7. तिने आंबा खाल्ला. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: कर्माच्या लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
8. रामाने रावणाला मारले. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि क्रियापद तृतीय पुरुषी नपुंसकलिंगी आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
9. मी आंबा खातो. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) कर्तरी

स्पष्टीकरण: कर्त्यानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग आहे.
10. मुलाने पुस्तक वाचले. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: कर्माच्या (पुस्तक) लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
11. तो घरी जातो. यातील प्रयोग कोणता?
अअकर्मक कर्तरी
बसकर्मक कर्तरी
ककर्मणी
डभावे
योग्य उत्तर: अ) अकर्मक कर्तरी

स्पष्टीकरण: वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक कर्तरी प्रयोग आहे.
12. आईने मुलाला बोलावले. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि क्रियापद तृतीय पुरुषी नपुंसकलिंगी आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
13. सीता गाणे गाते. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) कर्तरी

स्पष्टीकरण: कर्त्यानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग आहे.
14. त्याने पत्र लिहिले. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: कर्माच्या लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
15. आम्ही आंबा खाल्ला. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: कर्माच्या लिंगानुसार क्रियापद बदलते, म्हणून हा कर्मणी प्रयोग आहे.
16. तो हसतो. यातील प्रयोग कोणता?
अअकर्मक कर्तरी
बसकर्मक कर्तरी
ककर्मणी
डभावे
योग्य उत्तर: अ) अकर्मक कर्तरी

स्पष्टीकरण: वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक कर्तरी प्रयोग आहे.
17. रामाने आंबा खाल्ला. यात 'रामाने' हा काय आहे?
अकर्ता
बकर्म
कक्रियापद
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) कर्ता

स्पष्टीकरण: क्रिया करणारा 'राम' हा कर्ता आहे.
18. भावे प्रयोगात क्रियापद कसे असते?
अकर्त्यानुसार
बकर्मानुसार
कतृतीय पुरुषी नपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) तृतीय पुरुषी नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाचे हे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
19. कर्तरी प्रयोगात कर्ता कोणत्या विभक्तीत असतो?
अप्रथमा
बद्वितीया
कतृतीया
डचतुर्थी
योग्य उत्तर: अ) प्रथमा

स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात कर्त्याला प्रत्यय नसतो, म्हणून तो प्रथमा विभक्तीत असतो.
20. खालीलपैकी कोणता प्रयोग नाही?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डविभक्ती
योग्य उत्तर: ड) विभक्ती

स्पष्टीकरण: विभक्ती हा प्रयोगाचा प्रकार नसून तो शब्दांचा संबंध दर्शवणारा घटक आहे.