मराठी व्याकरण: कर्तरी प्रयोग | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
मराठी व्याकरण: कर्तरी प्रयोग
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी व्याकरणात 'प्रयोग' म्हणजे कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांचा परस्परांशी असलेला संबंध. जेव्हा वाक्यातील क्रियापद हे कर्त्याच्या लिंग, वचन आणि पुरुषानुसार बदलते, तेव्हा त्यास 'कर्तरी प्रयोग' म्हणतात.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या प्रयोगात क्रियापद कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते, त्यास कर्तरी प्रयोग म्हणतात.
कर्त्याला कोणताही प्रत्यय नसणे (उदा. राम, मुलगा, ती).
महत्त्वाचे मुद्दे
- कर्त्याला प्रत्यय नसतो (प्रथमा विभक्ती).
- कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार क्रियापद बदलते.
- कर्तरी प्रयोगात कर्म असल्यास त्याला द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय असू शकतो.
- अकर्मक कर्तरी आणि सकर्मक कर्तरी असे दोन मुख्य प्रकार पडतात.
महत्त्वाची तथ्ये
- कर्तरी प्रयोगातील क्रियापद हे वर्तमानकाळी, भूतकाळी किंवा भविष्यकाळी असू शकते.
- कर्तरी प्रयोगात कर्ता नेहमी प्रथमा विभक्तीतच असतो.
- अकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्म नसते.
उदाहरणे
अकर्मक कर्तरी
मुलगा आंबा खातो. (येथे 'मुलगा' कर्ता आहे, 'खातो' क्रियापद आहे. कर्ता बदलला तर क्रियापद बदलते: मुलगी खाते.)
सकर्मक कर्तरी
तो पुस्तक वाचतो. (येथे 'तो' कर्ता आहे, 'पुस्तक' कर्म आहे.)
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात कर्ता नेहमी प्रथमा विभक्तीत असतो, त्याला कोणताही प्रत्यय नसतो.
स्पष्टीकरण: तो आंबा खातो - येथे 'तो' कर्ता प्रथमा विभक्तीत आहे आणि क्रियापद कर्त्यानुसार बदलते.
स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते.
स्पष्टीकरण: येथे 'मुलगी' कर्ता आहे आणि क्रियापद 'गाते' हे कर्त्यानुसार बदलले आहे.
स्पष्टीकरण: अकर्मक कर्तरी प्रयोगात वाक्यात कर्म नसते.
स्पष्टीकरण: वाचण्याची क्रिया 'तो' करत आहे, म्हणून 'तो' हा कर्ता आहे.
स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगाचे क्रियापद कोणत्याही काळात असू शकते.
स्पष्टीकरण: येथे 'पक्षी' कर्ता आहे आणि वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हे अकर्मक कर्तरी आहे.
स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगाची मुख्य अट म्हणजे कर्त्याला प्रत्यय नसावा.
स्पष्टीकरण: येथे 'मुले' कर्ता आहे आणि क्रियापद कर्त्यानुसार बदलले आहे.
स्पष्टीकरण: सकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्माला द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय असू शकतो.
स्पष्टीकरण: कर्त्यानुसार क्रियापद 'खाते' असे बदलेल.
स्पष्टीकरण: रामाने आंबा खाल्ला - येथे कर्त्याला 'ने' प्रत्यय आहे, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग नाही.
स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कर्त्याशी सहमत असते.
स्पष्टीकरण: येथे 'गर्जना' हे कर्म नसून क्रियापदाचाच भाग आहे, म्हणून हे अकर्मक कर्तरी आहे.
स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगाची मुख्य ओळख म्हणजे कर्ता प्रथमा विभक्तीत असणे.
स्पष्टीकरण: कर्त्याच्या वचनानुसार क्रियापद 'खातात' असे होईल.
स्पष्टीकरण: मुलगा धावतो - यात कर्म नाही, म्हणून हे अकर्मक कर्तरी आहे.
स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात कर्ता कोणत्याही लिंगाचा असू शकतो.
स्पष्टीकरण: येथे 'आंबा' हे कर्म आहे.