MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: कर्तरी प्रयोग | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: कर्तरी प्रयोग

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात 'प्रयोग' म्हणजे कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांचा परस्परांशी असलेला संबंध. जेव्हा वाक्यातील क्रियापद हे कर्त्याच्या लिंग, वचन आणि पुरुषानुसार बदलते, तेव्हा त्यास 'कर्तरी प्रयोग' म्हणतात.

सविस्तर माहिती

कर्तरी प्रयोगात कर्ता हा नेहमी प्रथमा विभक्तीत असतो. क्रियापद कर्त्याच्या लिंग-वचनानुसार बदलते. जर कर्ता पुल्लिंगी असेल तर क्रियापद पुल्लिंगी, कर्ता स्त्रीलिंगी असेल तर क्रियापद स्त्रीलिंगी आणि कर्ता अनेकवचनी असेल तर क्रियापद अनेकवचनी होते. कर्तरी प्रयोगात कर्माला प्रत्यय असू शकतो किंवा नसतो, परंतु कर्त्याला कधीही प्रत्यय नसतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कर्तरी प्रयोग

ज्या प्रयोगात क्रियापद कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते, त्यास कर्तरी प्रयोग म्हणतात.

प्रथमा विभक्ती

कर्त्याला कोणताही प्रत्यय नसणे (उदा. राम, मुलगा, ती).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कर्त्याला प्रत्यय नसतो (प्रथमा विभक्ती).
  • कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार क्रियापद बदलते.
  • कर्तरी प्रयोगात कर्म असल्यास त्याला द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय असू शकतो.
  • अकर्मक कर्तरी आणि सकर्मक कर्तरी असे दोन मुख्य प्रकार पडतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कर्तरी प्रयोगातील क्रियापद हे वर्तमानकाळी, भूतकाळी किंवा भविष्यकाळी असू शकते.
  • कर्तरी प्रयोगात कर्ता नेहमी प्रथमा विभक्तीतच असतो.
  • अकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्म नसते.

उदाहरणे

अकर्मक कर्तरी

मुलगा आंबा खातो. (येथे 'मुलगा' कर्ता आहे, 'खातो' क्रियापद आहे. कर्ता बदलला तर क्रियापद बदलते: मुलगी खाते.)

सकर्मक कर्तरी

तो पुस्तक वाचतो. (येथे 'तो' कर्ता आहे, 'पुस्तक' कर्म आहे.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील कर्ता ओळखा आणि त्याचे लिंग किंवा वचन बदलून पहा. जर क्रियापद बदलले, तर तो कर्तरी प्रयोग असतो.
कर्त्याला 'ने', 'ला', 'स' असे प्रत्यय लागले असतील, तर तो कर्तरी प्रयोग नसतो.
परीक्षेत 'तो आंबा खातो' यासारखी साधी वाक्ये देऊन प्रयोग विचारला जातो.

⚠️ सामान्य चुका

कर्त्याला प्रत्यय असतानाही कर्तरी प्रयोग समजणे.
सकर्मक आणि अकर्मक मधील फरक न ओळखणे.
क्रियापदाचे काळ बदलून न पाहणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. कर्तरी प्रयोगात कर्ता कोणत्या विभक्तीत असतो?
अद्वितीया
बतृतीया
कप्रथमा
डचतुर्थी
योग्य उत्तर: क) प्रथमा

स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात कर्ता नेहमी प्रथमा विभक्तीत असतो, त्याला कोणताही प्रत्यय नसतो.
2. खालीलपैकी कर्तरी प्रयोगाचे वाक्य ओळखा.
अरामाने आंबा खाल्ला.
बतो आंबा खातो.
कमुलाने पुस्तक वाचले.
डतिच्याकडून काम करवले.
योग्य उत्तर: ब) तो आंबा खातो.

स्पष्टीकरण: तो आंबा खातो - येथे 'तो' कर्ता प्रथमा विभक्तीत आहे आणि क्रियापद कर्त्यानुसार बदलते.
3. कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कोणाप्रमाणे बदलते?
अकर्माप्रमाणे
बकर्त्याप्रमाणे
कभावाप्रमाणे
डविभक्तीप्रमाणे
योग्य उत्तर: ब) कर्त्याप्रमाणे

स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते.
4. 'मुलगी गाणे गाते' या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) कर्तरी

स्पष्टीकरण: येथे 'मुलगी' कर्ता आहे आणि क्रियापद 'गाते' हे कर्त्यानुसार बदलले आहे.
5. अकर्मक कर्तरी प्रयोगात काय नसते?
अकर्ता
बक्रियापद
ककर्म
डविभक्ती
योग्य उत्तर: क) कर्म

स्पष्टीकरण: अकर्मक कर्तरी प्रयोगात वाक्यात कर्म नसते.
6. 'तो पुस्तक वाचतो' या वाक्यात कर्ता कोणता?
अतो
बपुस्तक
कवाचतो
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) तो

स्पष्टीकरण: वाचण्याची क्रिया 'तो' करत आहे, म्हणून 'तो' हा कर्ता आहे.
7. कर्तरी प्रयोगाचे क्रियापद कोणत्या काळात असू शकते?
अफक्त वर्तमानकाळ
बफक्त भूतकाळ
कफक्त भविष्यकाळ
डकोणत्याही काळात
योग्य उत्तर: ड) कोणत्याही काळात

स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगाचे क्रियापद कोणत्याही काळात असू शकते.
8. 'पक्षी आकाशात उडतात' या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
असकर्मक कर्तरी
बअकर्मक कर्तरी
ककर्मणी
डभावे
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक कर्तरी

स्पष्टीकरण: येथे 'पक्षी' कर्ता आहे आणि वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हे अकर्मक कर्तरी आहे.
9. कर्तरी प्रयोगात कर्त्याला प्रत्यय लागल्यास काय होते?
अप्रयोग बदलत नाही
बतो कर्तरी प्रयोग राहत नाही
कतो कर्मणी होतो
डतो भावे होतो
योग्य उत्तर: ब) तो कर्तरी प्रयोग राहत नाही

स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगाची मुख्य अट म्हणजे कर्त्याला प्रत्यय नसावा.
10. 'मुले मैदानावर खेळतात' या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डसंकर
योग्य उत्तर: अ) कर्तरी

स्पष्टीकरण: येथे 'मुले' कर्ता आहे आणि क्रियापद कर्त्यानुसार बदलले आहे.
11. सकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्माला कोणता प्रत्यय असू शकतो?
अतृतीया
बद्वितीया
कपंचमी
डसप्तमी
योग्य उत्तर: ब) द्वितीया

स्पष्टीकरण: सकर्मक कर्तरी प्रयोगात कर्माला द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय असू शकतो.
12. 'तो आंबा खातो' या वाक्यात 'तो' ऐवजी 'ती' केल्यास क्रियापद काय होईल?
अखातो
बखातात
कखाते
डखाल्ले
योग्य उत्तर: क) खाते

स्पष्टीकरण: कर्त्यानुसार क्रियापद 'खाते' असे बदलेल.
13. खालीलपैकी कोणते वाक्य कर्तरी प्रयोगाचे नाही?
अराम आंबा खातो.
बरामाने आंबा खाल्ला.
कपक्षी उडतात.
डमुलगा धावतो.
योग्य उत्तर: ब) रामाने आंबा खाल्ला.

स्पष्टीकरण: रामाने आंबा खाल्ला - येथे कर्त्याला 'ने' प्रत्यय आहे, म्हणून हा कर्तरी प्रयोग नाही.
14. कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कोणाशी सहमत असते?
अकर्माशी
बकर्त्याशी
कभावाशी
डकोणाशीही नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्त्याशी

स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कर्त्याशी सहमत असते.
15. 'सिंह गर्जना करतो' या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अअकर्मक कर्तरी
बसकर्मक कर्तरी
ककर्मणी
डभावे
योग्य उत्तर: अ) अकर्मक कर्तरी

स्पष्टीकरण: येथे 'गर्जना' हे कर्म नसून क्रियापदाचाच भाग आहे, म्हणून हे अकर्मक कर्तरी आहे.
16. कर्तरी प्रयोगाची ओळख काय आहे?
अकर्त्याला प्रत्यय नसणे
बकर्त्याला प्रत्यय असणे
ककर्माचे महत्त्व असणे
डभावाचे महत्त्व असणे
योग्य उत्तर: अ) कर्त्याला प्रत्यय नसणे

स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगाची मुख्य ओळख म्हणजे कर्ता प्रथमा विभक्तीत असणे.
17. 'मी आंबा खातो' या वाक्यात 'मी' चे अनेकवचन 'आम्ही' केल्यास क्रियापद काय होईल?
अखातो
बखातात
कखातोच
डखात
योग्य उत्तर: ब) खातात

स्पष्टीकरण: कर्त्याच्या वचनानुसार क्रियापद 'खातात' असे होईल.
18. खालीलपैकी अकर्मक कर्तरी प्रयोगाचे वाक्य कोणते?
अराम पुस्तक वाचतो.
बमुलगा धावतो.
कआई भाजी चिरते.
डत्याने पत्र लिहिले.
योग्य उत्तर: ब) मुलगा धावतो.

स्पष्टीकरण: मुलगा धावतो - यात कर्म नाही, म्हणून हे अकर्मक कर्तरी आहे.
19. कर्तरी प्रयोगात कर्ता कोणत्या लिंगाचा असू शकतो?
अफक्त पुल्लिंगी
बफक्त स्त्रीलिंगी
कफक्त नपुंसकलिंगी
डकोणत्याही लिंगाचा
योग्य उत्तर: ड) कोणत्याही लिंगाचा

स्पष्टीकरण: कर्तरी प्रयोगात कर्ता कोणत्याही लिंगाचा असू शकतो.
20. वाक्य 'तो आंबा खातो' मध्ये 'आंबा' हे काय आहे?
अकर्ता
बकर्म
कक्रियापद
डविशेषण
योग्य उत्तर: ब) कर्म

स्पष्टीकरण: येथे 'आंबा' हे कर्म आहे.