MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: कर्मणी प्रयोग | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: कर्मणी प्रयोग

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात प्रयोगाचे तीन मुख्य प्रकार आहेत. ज्या प्रयोगात क्रियापद हे कर्माच्या लिंग, वचन आणि पुरुषानुसार बदलते, त्याला 'कर्मणी प्रयोग' असे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

कर्मणी प्रयोगात कर्ता नेहमी तृतीया विभक्तीत असतो (किंवा त्याला प्रत्यय असतो) आणि कर्म नेहमी प्रथमा विभक्तीत असते. क्रियापद कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलते. जर कर्म नपुंसकलिंगी आणि एकवचनी असेल, तर क्रियापदही तसेच राहते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कर्मणी प्रयोग

ज्या वाक्यात क्रियापद कर्माच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते, त्यास कर्मणी प्रयोग म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कर्त्याला नेहमी तृतीया विभक्तीचा प्रत्यय असतो.
  • कर्म नेहमी प्रथमा विभक्तीत असते.
  • क्रियापद कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलते.
  • कर्मणी प्रयोगातील क्रियापद नेहमी सकर्मक असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कर्मणी प्रयोगात कर्ता कधीही प्रथमा विभक्तीत नसतो.
  • कर्मणी प्रयोगाचे प्रधानकर्तृक, प्रधानकर्मक, नवीन कर्मणी, समापन कर्मणी, शक्य कर्मणी असे उपप्रकार आहेत.

उदाहरणे

साधे उदाहरण

रामाने आंबा खाल्ला. (येथे 'आंबा' पुल्लिंगी आहे म्हणून 'खाल्ला' आले. जर 'आंबा' ऐवजी 'चिंच' (स्त्रीलिंगी) घेतली तर 'रामाने चिंच खाल्ली' असे होईल.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील कर्त्याला 'ने' प्रत्यय आहे का ते तपासा.
कर्माचे लिंग बदलून पहा, क्रियापद बदलते का ते तपासा.
कर्मणी प्रयोगात क्रियापद नेहमी भूतकाळी असते.

⚠️ सामान्य चुका

कर्त्याला प्रत्यय नसतानाही कर्मणी प्रयोग ओळखणे.
अकर्मक क्रियापद असलेल्या वाक्याला कर्मणी प्रयोग समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी कर्मणी प्रयोगाचे वाक्य ओळखा.
अराम आंबा खातो.
बरामाने आंबा खाल्ला.
कराम आंबा खाणार आहे.
डराम आंबा खात आहे.
योग्य उत्तर: ब) रामाने आंबा खाल्ला.

स्पष्टीकरण: रामाने आंबा खाल्ला - येथे कर्त्याला 'ने' प्रत्यय आहे आणि क्रियापद कर्माप्रमाणे बदलले आहे.
2. कर्मणी प्रयोगात कर्म कोणत्या विभक्तीत असते?
अप्रथमा
बद्वितीया
कतृतीया
डचतुर्थी
योग्य उत्तर: अ) प्रथमा

स्पष्टीकरण: कर्मणी प्रयोगात कर्म नेहमी प्रथमा विभक्तीत असते.
3. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवले. या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: येथे कर्त्याला 'नी' प्रत्यय आहे आणि कर्मानुसार क्रियापद बदलले आहे.
4. कर्मणी प्रयोगात क्रियापद कोणाप्रमाणे बदलते?
अकर्त्याप्रमाणे
बकर्माप्रमाणे
कभावाप्रमाणे
डकाळाप्रमाणे
योग्य उत्तर: ब) कर्माप्रमाणे

स्पष्टीकरण: कर्मणी प्रयोगात क्रियापद कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलते.
5. खालीलपैकी कोणत्या प्रयोगात कर्ता नेहमी तृतीया विभक्तीत असतो?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डअकर्मक
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: कर्मणी प्रयोगात कर्ता नेहमी तृतीया विभक्तीत असतो.
6. मुलाने आंबा खाल्ला. या वाक्यातील कर्म कोणते?
अमुलाने
बआंबा
कखाल्ला
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) आंबा

स्पष्टीकरण: खाण्याची क्रिया आंब्यावर होत आहे, म्हणून 'आंबा' हे कर्म आहे.
7. कर्मणी प्रयोगात क्रियापद कोणत्या काळात असते?
अवर्तमानकाळ
बभूतकाळ
कभविष्यकाळ
डकोणत्याही काळात
योग्य उत्तर: ब) भूतकाळ

स्पष्टीकरण: कर्मणी प्रयोगातील क्रियापद प्रामुख्याने भूतकाळी असते.
8. रामाने ग्रंथ वाचला. या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डसंकर
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: कर्त्याला 'ने' प्रत्यय आहे आणि कर्मानुसार क्रियापद बदलले आहे.
9. कर्मणी प्रयोगाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय?
अकर्ता प्रथमेत असणे
बकर्म प्रथमेत असणे
कक्रियापद कर्त्यानुसार असणे
डकर्म द्वितीयेत असणे
योग्य उत्तर: ब) कर्म प्रथमेत असणे

स्पष्टीकरण: कर्मणी प्रयोगात कर्म नेहमी प्रथमा विभक्तीत असते.
10. आईने भाजी चिरली. या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: येथे 'भाजी' (कर्म) नुसार 'चिरली' हे क्रियापद बदलले आहे.
11. खालीलपैकी कोणता कर्मणी प्रयोगाचा उपप्रकार नाही?
अप्रधानकर्तृक
बनवीन कर्मणी
कशक्य कर्मणी
डअकर्मक कर्तरी
योग्य उत्तर: ड) अकर्मक कर्तरी

स्पष्टीकरण: अकर्मक कर्तरी हा कर्तरी प्रयोगाचा प्रकार आहे.
12. पोलिसांनी चोराला पकडले. या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: येथे कर्मानुसार क्रियापद बदलले आहे.
13. कर्मणी प्रयोगात कर्त्याला कोणता प्रत्यय लागतो?
अप्रथमा
बद्वितीया
कतृतीया
डपंचमी
योग्य उत्तर: क) तृतीया

स्पष्टीकरण: कर्मणी प्रयोगात कर्त्याला तृतीया विभक्तीचा प्रत्यय असतो.
14. त्याने पत्र लिहिले. या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: येथे 'पत्र' (कर्म) नुसार 'लिहिले' हे क्रियापद आहे.
15. कर्मणी प्रयोगात क्रियापद कशावर अवलंबून असते?
अकर्त्यावर
बकर्मावर
कवाक्याच्या अर्थावर
डकाळावर
योग्य उत्तर: ब) कर्मावर

स्पष्टीकरण: कर्मणी प्रयोगात क्रियापद कर्मावर अवलंबून असते.
16. खालीलपैकी कोणते वाक्य कर्मणी प्रयोगाचे आहे?
अतो आंबा खातो.
बत्याने आंबा खाल्ला.
कतो आंबा खाणार.
डतो आंबा खात आहे.
योग्य उत्तर: ब) त्याने आंबा खाल्ला.

स्पष्टीकरण: केवळ 'त्याने आंबा खाल्ला' हे वाक्य कर्मणी प्रयोगाचे आहे.
17. कर्मणी प्रयोगात कर्म कोणत्या विभक्तीत असते?
अप्रथमा
बद्वितीया
कतृतीया
डसप्तमी
योग्य उत्तर: अ) प्रथमा

स्पष्टीकरण: कर्मणी प्रयोगात कर्म नेहमी प्रथमा विभक्तीत असते.
18. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना बोलावले. यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर्मणी

स्पष्टीकरण: येथे कर्मानुसार क्रियापद बदलले आहे.
19. कर्मणी प्रयोगात कर्ता नेहमी कोणत्या स्थितीत असतो?
अप्रथमा
बसप्रत्यय
कअप्रत्यय
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) सप्रत्यय

स्पष्टीकरण: कर्मणी प्रयोगात कर्ता नेहमी सप्रत्यय (तृतीया विभक्ती) असतो.
20. कर्मणी प्रयोगाचे वाक्य ओळखा.
अराम आंबा खातो.
बरामाने आंबा खाल्ला.
कराम आंबा खाईल.
डराम आंबा खात आहे.
योग्य उत्तर: ब) रामाने आंबा खाल्ला.

स्पष्टीकरण: रामाने आंबा खाल्ला हे कर्मणी प्रयोगाचे उदाहरण आहे.