MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: भावे प्रयोग | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: भावे प्रयोग

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणातील प्रयोगांच्या तीन मुख्य प्रकारांपैकी 'भावे प्रयोग' हा एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रकार आहे. ज्या प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्ता किंवा कर्म यांच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही, तर ते क्रियापदाच्या भावाप्रमाणे (धातूच्या अर्थाप्रमाणे) तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी आणि एकवचनी असते, त्याला 'भावे प्रयोग' म्हणतात.

सविस्तर माहिती

भावे प्रयोगात कर्त्याला नेहमी तृतीया किंवा चतुर्थी विभक्तीचा प्रत्यय असतो आणि कर्माला असल्यास द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय असतो. या प्रयोगात क्रियापद हे कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही. ते नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी आणि नपुंसकलिंगी असते. भावे प्रयोगाचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: सकर्मक भावे आणि अकर्मक भावे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

भावे प्रयोग

ज्या वाक्यात क्रियापदाचे रूप कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग-वचनानुसार न बदलता, ते नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी असते, त्यास भावे प्रयोग म्हणतात.

सकर्मक भावे

ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म असते, त्याला सकर्मक भावे प्रयोग म्हणतात.

अकर्मक भावे

ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म नसते, त्याला अकर्मक भावे प्रयोग म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कर्त्याला नेहमी प्रत्यय असतो (तृतीया किंवा चतुर्थी).
  • कर्माला असल्यास द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय असतो.
  • क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी असते.
  • क्रियापद कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही.
  • बहुतेकदा सकर्मक भावे प्रयोगात क्रियापद भूतकाळी असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भावे प्रयोगातील क्रियापद हे नेहमी 'धातूच्या' अर्थाला महत्त्व देते.
  • अनेकदा आज्ञार्थी किंवा विध्यर्थी क्रियापदे अकर्मक भावे प्रयोगात येतात.
  • भावे प्रयोगाची ओळख पटवण्यासाठी कर्ता आणि कर्माचे लिंग-वचन बदलून पहावे, क्रियापद बदलत नाही.

उदाहरणे

सकर्मक भावे

रामाने आंबा खाल्ला. (येथे 'रामाने' कर्ता, 'आंबा' कर्म, 'खाल्ला' क्रियापद)

अकर्मक भावे

शिक्षकांनी वर्गात शिकवावे. (येथे कर्म नाही)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील कर्त्याला प्रत्यय आहे का ते तपासा.
क्रियापदाचे रूप बदलून पहा (उदा. राम ऐवजी सीता करून पहा), जर क्रियापद बदलत नसेल तर तो भावे प्रयोग असू शकतो.
सकर्मक भावे प्रयोगात कर्माला नेहमी 'स' (द्वितीया) प्रत्यय असतो हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

कर्माला प्रत्यय नसल्यास तो भावे प्रयोग नसून कर्मणी प्रयोग असू शकतो, हे विसरणे.
अकर्मक भावे आणि अकर्मक कर्तरी प्रयोगातील फरक न ओळखणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भावे प्रयोगात क्रियापद नेहमी कसे असते?
अप्रथम पुरुषी, एकवचनी
बतृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी
कद्वितीय पुरुषी, अनेकवचनी
डकर्ता किंवा कर्माच्या लिंगानुसार बदलणारे
योग्य उत्तर: ब) तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाचे मुख्य लक्षण म्हणजे क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी आणि नपुंसकलिंगी असते.
2. 'रामाने आंबा खाल्ला' या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा सकर्मक भावे प्रयोग आहे.
3. भावे प्रयोगात कर्त्याला कोणता प्रत्यय असतो?
अप्रथमा
बद्वितीया
कतृतीया किंवा चतुर्थी
डपंचमी
योग्य उत्तर: क) तृतीया किंवा चतुर्थी

स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगात कर्ता नेहमी तृतीया किंवा चतुर्थी विभक्तीत असतो.
4. 'शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवावे' या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
असकर्मक भावे
बअकर्मक भावे
कसकर्मक कर्तरी
डकर्मणी
योग्य उत्तर: अ) सकर्मक भावे

स्पष्टीकरण: येथे 'विद्यार्थ्यांना' हे कर्म आहे आणि कर्त्याला प्रत्यय आहे, म्हणून हा सकर्मक भावे प्रयोग आहे.
5. खालीलपैकी कोणता भावे प्रयोगाचा प्रकार नाही?
असकर्मक भावे
बअकर्मक भावे
कसकर्मक कर्तरी
डवरील सर्व भावे प्रयोगाचे प्रकार आहेत
योग्य उत्तर: क) सकर्मक कर्तरी

स्पष्टीकरण: सकर्मक कर्तरी हा भावे प्रयोगाचा प्रकार नाही.
6. 'मुलांनी चेंडू पकडला' या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
7. अकर्मक भावे प्रयोगाचे उदाहरण ओळखा.
अरामाने आंबा खाल्ला
बत्याने काम केले
कमुलांनी खेळावे
डआईने भाजी चिरली
योग्य उत्तर: क) मुलांनी खेळावे

स्पष्टीकरण: मुलांनी खेळावे या वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक भावे प्रयोग आहे.
8. भावे प्रयोगात कर्माला कोणता प्रत्यय असतो?
अप्रथमा
बद्वितीया
कतृतीया
डसप्तमी
योग्य उत्तर: ब) द्वितीया

स्पष्टीकरण: सकर्मक भावे प्रयोगात कर्माला नेहमी द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय असतो.
9. 'त्याने गाणे गायले' या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्माला प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
10. भावे प्रयोगाचे क्रियापद कशावर अवलंबून असते?
अकर्त्यावर
बकर्मावर
कधातूच्या अर्थावर
डवाक्याच्या काळावर
योग्य उत्तर: क) धातूच्या अर्थावर

स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगात क्रियापद कर्ता किंवा कर्मावर अवलंबून नसून ते धातूच्या भावावर अवलंबून असते.
11. 'तिने पत्र लिहिले' या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
12. अकर्मक भावे प्रयोगात क्रियापद कसे असते?
अकर्त्यानुसार बदलते
बकर्मानुसार बदलते
कनेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी असते
डकाळाप्रमाणे बदलते
योग्य उत्तर: क) नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी असते

स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाच्या कोणत्याही उपप्रकारात क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी असते.
13. 'सर्वांनी शांत बसावे' या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
असकर्मक भावे
बअकर्मक भावे
ककर्तरी
डकर्मणी
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक भावे

स्पष्टीकरण: या वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक भावे प्रयोग आहे.
14. भावे प्रयोगाची मुख्य अट कोणती?
अकर्ता प्रथमा विभक्तीत असणे
बकर्म प्रथमा विभक्तीत असणे
ककर्त्याला प्रत्यय असणे
डक्रियापद अनेकवचनी असणे
योग्य उत्तर: क) कर्त्याला प्रत्यय असणे

स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाची सर्वात महत्त्वाची अट म्हणजे कर्त्याला प्रत्यय असणे.
15. 'पोलिसांनी चोराला पकडले' या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
16. खालीलपैकी कोणत्या प्रयोगात क्रियापद कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही?
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाचे हेच मुख्य वैशिष्ट्य आहे की क्रियापद कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही.
17. 'त्याने काम केले' या वाक्यातील प्रयोग कोणता?
असकर्मक भावे
बअकर्मक भावे
ककर्तरी
डकर्मणी
योग्य उत्तर: अ) सकर्मक भावे

स्पष्टीकरण: येथे 'काम' हे कर्म आहे आणि कर्त्याला प्रत्यय आहे, म्हणून हा सकर्मक भावे प्रयोग आहे.
18. भावे प्रयोगात क्रियापद कोणत्या काळात असते?
अफक्त वर्तमानकाळ
बफक्त भविष्यकाळ
कबहुतेकदा भूतकाळ
डकोणत्याही काळात असू शकते
योग्य उत्तर: क) बहुतेकदा भूतकाळ

स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगातील क्रियापद बहुतेकदा भूतकाळी असते, विशेषतः सकर्मक भावे प्रयोगात.
19. 'मुलांनी अभ्यास केला' या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
अकर्तरी
बकर्मणी
कभावे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) भावे

स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
20. अकर्मक भावे प्रयोगाचे उदाहरण ओळखा.
अत्याने आंबा खाल्ला
बशिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवले
कमुलांनी खेळावे
डरामाने पुस्तक वाचले
योग्य उत्तर: क) मुलांनी खेळावे

स्पष्टीकरण: मुलांनी खेळावे या वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक भावे प्रयोग आहे.