मराठी व्याकरण: भावे प्रयोग | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
मराठी व्याकरण: भावे प्रयोग
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी व्याकरणातील प्रयोगांच्या तीन मुख्य प्रकारांपैकी 'भावे प्रयोग' हा एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रकार आहे. ज्या प्रयोगात क्रियापदाचे रूप कर्ता किंवा कर्म यांच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही, तर ते क्रियापदाच्या भावाप्रमाणे (धातूच्या अर्थाप्रमाणे) तृतीय पुरुषी, नपुंसकलिंगी आणि एकवचनी असते, त्याला 'भावे प्रयोग' म्हणतात.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या वाक्यात क्रियापदाचे रूप कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग-वचनानुसार न बदलता, ते नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी असते, त्यास भावे प्रयोग म्हणतात.
ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म असते, त्याला सकर्मक भावे प्रयोग म्हणतात.
ज्या भावे प्रयोगाच्या वाक्यात कर्म नसते, त्याला अकर्मक भावे प्रयोग म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
- कर्त्याला नेहमी प्रत्यय असतो (तृतीया किंवा चतुर्थी).
- कर्माला असल्यास द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय असतो.
- क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी असते.
- क्रियापद कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही.
- बहुतेकदा सकर्मक भावे प्रयोगात क्रियापद भूतकाळी असते.
महत्त्वाची तथ्ये
- भावे प्रयोगातील क्रियापद हे नेहमी 'धातूच्या' अर्थाला महत्त्व देते.
- अनेकदा आज्ञार्थी किंवा विध्यर्थी क्रियापदे अकर्मक भावे प्रयोगात येतात.
- भावे प्रयोगाची ओळख पटवण्यासाठी कर्ता आणि कर्माचे लिंग-वचन बदलून पहावे, क्रियापद बदलत नाही.
उदाहरणे
सकर्मक भावे
रामाने आंबा खाल्ला. (येथे 'रामाने' कर्ता, 'आंबा' कर्म, 'खाल्ला' क्रियापद)
अकर्मक भावे
शिक्षकांनी वर्गात शिकवावे. (येथे कर्म नाही)
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाचे मुख्य लक्षण म्हणजे क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी आणि नपुंसकलिंगी असते.
स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा सकर्मक भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगात कर्ता नेहमी तृतीया किंवा चतुर्थी विभक्तीत असतो.
स्पष्टीकरण: येथे 'विद्यार्थ्यांना' हे कर्म आहे आणि कर्त्याला प्रत्यय आहे, म्हणून हा सकर्मक भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: सकर्मक कर्तरी हा भावे प्रयोगाचा प्रकार नाही.
स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: मुलांनी खेळावे या वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: सकर्मक भावे प्रयोगात कर्माला नेहमी द्वितीया विभक्तीचा प्रत्यय असतो.
स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्माला प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगात क्रियापद कर्ता किंवा कर्मावर अवलंबून नसून ते धातूच्या भावावर अवलंबून असते.
स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाच्या कोणत्याही उपप्रकारात क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी असते.
स्पष्टीकरण: या वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाची सर्वात महत्त्वाची अट म्हणजे कर्त्याला प्रत्यय असणे.
स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगाचे हेच मुख्य वैशिष्ट्य आहे की क्रियापद कर्ता किंवा कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही.
स्पष्टीकरण: येथे 'काम' हे कर्म आहे आणि कर्त्याला प्रत्यय आहे, म्हणून हा सकर्मक भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगातील क्रियापद बहुतेकदा भूतकाळी असते, विशेषतः सकर्मक भावे प्रयोगात.
स्पष्टीकरण: कर्त्याला प्रत्यय आहे आणि कर्मालाही प्रत्यय आहे, म्हणून हा भावे प्रयोग आहे.
स्पष्टीकरण: मुलांनी खेळावे या वाक्यात कर्म नाही, म्हणून हा अकर्मक भावे प्रयोग आहे.