MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: नामाचे लिंग (Gender of Nouns) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: नामाचे लिंग (Gender of Nouns)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत नामाच्या रूपावरून ती वस्तू किंवा प्राणी पुरुषजातीचा आहे, स्त्रीजातीचा आहे की दोन्हीपैकी कोणत्याच जातीचा नाही, हे समजते. यालाच 'लिंग' असे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

मराठीत लिंग ओळखण्यासाठी 'तो', 'ती', 'ते' ही सर्वनामे नामाच्या मागे लावून पाहिली जातात. ज्या नामापूर्वी 'तो' वापरतात ते पुल्लिंगी, 'ती' वापरतात ते स्त्रीलिंगी आणि 'ते' वापरतात ते नपुंसकलिंगी असते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पुल्लिंगी

ज्या नामावरून पुरुषजातीचा बोध होतो, त्याला पुल्लिंगी नाम म्हणतात. (उदा. तो मुलगा)

स्त्रीलिंगी

ज्या नामावरून स्त्रीजातीचा बोध होतो, त्याला स्त्रीलिंगी नाम म्हणतात. (उदा. ती मुलगी)

नपुंसकलिंगी

ज्या नामावरून पुरुष किंवा स्त्री या दोन्ही जातींचा बोध होत नाही, त्याला नपुंसकलिंगी नाम म्हणतात. (उदा. ते मूल)

महत्त्वाचे मुद्दे

  • लिंग ओळखण्यासाठी नामाच्या मागे 'तो', 'ती', 'ते' हे शब्द वापरावेत.
  • अनेकदा नामाच्या शेवटी येणाऱ्या अक्षरावरून लिंग ठरते (उदा. आकारांत पुल्लिंगी, ईकारांत स्त्रीलिंगी).
  • काही शब्द अपवादात्मक असतात, त्यांचे लिंग सरावाने लक्षात ठेवावे लागते.
  • नपुंसकलिंगी नामांमध्ये अनेकदा 'अ' किंवा 'ए' कारान्त शब्द असतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत संस्कृतप्रमाणे लिंगाचे नियम नेहमीच लागू होत नाहीत, काही शब्द मराठीत वेगळ्या लिंगात वापरले जातात.
  • काही शब्द एकापेक्षा जास्त लिंगात वापरले जाऊ शकतात (उदा. 'पोर' हे पुल्लिंगी आणि स्त्रीलिंगी दोन्ही असू शकते).
  • भाववाचक नामे अनेकदा स्त्रीलिंगी असतात (उदा. ती दया, ती माया).

उदाहरणे

पुल्लिंगी उदाहरणे

तो आंबा, तो डोंगर, तो देव, तो राजा.

स्त्रीलिंगी उदाहरणे

ती शाळा, ती नदी, ती वही, ती रात्र.

नपुंसकलिंगी उदाहरणे

ते घर, ते पुस्तक, ते झाड, ते पाणी.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत लिंग ओळखताना शब्दाला 'तो', 'ती', 'ते' लावून खात्री करा.
अनेकवचनी नामांचे लिंग ओळखताना त्यांचे एकवचन करून मग लिंग ठरवावे.
नदी, भाषा, तिथी यांची नावे सहसा स्त्रीलिंगी असतात.

⚠️ सामान्य चुका

अनेकवचनी शब्दांचे लिंग ओळखताना गोंधळ होणे.
परभाषेतील शब्दांचे लिंग मराठी नियमाप्रमाणे लावण्याचा प्रयत्न करणे.
काही शब्दांचे लिंग बोलीभाषेनुसार बदलत असल्याने प्रमाण भाषेतील लिंगाकडे दुर्लक्ष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'शाळा' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) स्त्रीलिंगी

स्पष्टीकरण: ती शाळा, म्हणून हे स्त्रीलिंगी नाम आहे.
2. 'पुस्तक' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: ते पुस्तक, म्हणून हे नपुंसकलिंगी नाम आहे.
3. 'आंबा' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) पुल्लिंगी

स्पष्टीकरण: तो आंबा, म्हणून हे पुल्लिंगी नाम आहे.
4. 'नदी' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: ब) स्त्रीलिंगी

स्पष्टीकरण: ती नदी, म्हणून हे स्त्रीलिंगी नाम आहे.
5. 'घर' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: ते घर, म्हणून हे नपुंसकलिंगी नाम आहे.
6. 'राजा' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: अ) पुल्लिंगी

स्पष्टीकरण: तो राजा, म्हणून हे पुल्लिंगी नाम आहे.
7. 'वही' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) स्त्रीलिंगी

स्पष्टीकरण: ती वही, म्हणून हे स्त्रीलिंगी नाम आहे.
8. 'झाड' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: ते झाड, म्हणून हे नपुंसकलिंगी नाम आहे.
9. 'मित्र' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) पुल्लिंगी

स्पष्टीकरण: तो मित्र, म्हणून हे पुल्लिंगी नाम आहे.
10. 'रात्र' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: ब) स्त्रीलिंगी

स्पष्टीकरण: ती रात्र, म्हणून हे स्त्रीलिंगी नाम आहे.
11. 'पाणी' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: ते पाणी, म्हणून हे नपुंसकलिंगी नाम आहे.
12. 'मुलगा' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: अ) पुल्लिंगी

स्पष्टीकरण: तो मुलगा, म्हणून हे पुल्लिंगी नाम आहे.
13. 'गाय' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) स्त्रीलिंगी

स्पष्टीकरण: ती गाय, म्हणून हे स्त्रीलिंगी नाम आहे.
14. 'चित्र' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: ते चित्र, म्हणून हे नपुंसकलिंगी नाम आहे.
15. 'डोंगर' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) पुल्लिंगी

स्पष्टीकरण: तो डोंगर, म्हणून हे पुल्लिंगी नाम आहे.
16. 'भाकरी' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: ब) स्त्रीलिंगी

स्पष्टीकरण: ती भाकरी, म्हणून हे स्त्रीलिंगी नाम आहे.
17. 'फूल' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: ते फूल, म्हणून हे नपुंसकलिंगी नाम आहे.
18. 'देव' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: अ) पुल्लिंगी

स्पष्टीकरण: तो देव, म्हणून हे पुल्लिंगी नाम आहे.
19. 'माया' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) स्त्रीलिंगी

स्पष्टीकरण: ती माया, म्हणून हे स्त्रीलिंगी नाम आहे.
20. 'दप्तर' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: ते दप्तर, म्हणून हे नपुंसकलिंगी नाम आहे.