MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: वचन परिवर्तन (Number Change) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: वचन परिवर्तन (Number Change)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात नामाच्या रूपावरून वस्तू एक आहे की अनेक, हे समजते त्याला 'वचन' म्हणतात. वचन परिवर्तनाचे नियम समजून घेणे स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

मराठीत मुख्यत्वे दोन वचने आहेत: एकवचन आणि अनेकवचन. जेव्हा एखादा शब्द एका वस्तूचा बोध करून देतो तेव्हा तो एकवचनी असतो, तर एकापेक्षा जास्त वस्तूंचा बोध झाल्यास तो अनेकवचनी असतो. वचन बदलताना नामाच्या शेवटी असलेल्या स्वरांमध्ये बदल होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

एकवचन

जेव्हा नामाच्या रूपावरून एकाच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध होतो.

अनेकवचन

जेव्हा नामाच्या रूपावरून एकापेक्षा जास्त वस्तूंचा किंवा व्यक्तींचा बोध होतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अकारान्त पुल्लिंगी नामाचे अनेकवचन 'ए' कारान्त होते (उदा. मुलगा - मुले).
  • आकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन 'ए' कारान्त होते (उदा. शाळा - शाळा).
  • इकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन 'या' प्रत्यय लागून होते (उदा. नदी - नद्या).
  • काही शब्द दोन्ही वचनांत सारखेच राहतात (उदा. घर - घरे, पण काही अपवाद आहेत).
  • आदरार्थी बहुवचन वापरताना एकवचनी नामाला अनेकवचनी क्रियापद वापरतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • काही नामे नेहमी अनेकवचनी असतात, उदा. कात्री, चिमटा, ओठ.
  • काही नामे नेहमी एकवचनी असतात, उदा. पाणी, दूध, साखर (द्रव्यवाचक नामे).
  • आदरार्थी व्यक्तीसाठी नेहमी अनेकवचन वापरतात, उदा. 'गुरुजी आले' (गुरुजी आला असे म्हणत नाहीत).

उदाहरणे

अकारान्त पुल्लिंगी

घोडा - घोडे, रस्ता - रस्ते, आंबा - आंबे.

इकारान्त स्त्रीलिंगी

नदी - नद्या, खिडकी - खिडक्या, टोपी - टोप्या.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शब्दाच्या शेवटी कोणता स्वर आहे (अ, आ, इ, ई) हे ओळखा, म्हणजे नियम लावणे सोपे जाईल.
वाक्यात प्रयोग करून पहा, अनेकवचन ओळखणे सोपे जाते.
अपवादात्मक शब्दांवर विशेष लक्ष द्या, कारण परीक्षेत तेच विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

नदीचे अनेकवचन 'नदी' लिहिणे (चुकीचे: नद्या).
आदरार्थी शब्दांना एकवचनी क्रियापद लावणे.
द्रव्यवाचक नामांचे अनेकवचन करण्याचा प्रयत्न करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'नदी' या शब्दाचे अनेकवचन काय होईल?
अनदी
बनद्या
कनदीया
डनद्यां
योग्य उत्तर: ब) नद्या

स्पष्टीकरण: इकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन करताना 'या' प्रत्यय लागतो.
2. 'घोडा' या शब्दाचे अनेकवचन ओळखा.
अघोडे
बघोडा
कघोड्या
डघोडो
योग्य उत्तर: अ) घोडे

स्पष्टीकरण: अकारान्त पुल्लिंगी नामाचे अनेकवचन 'ए' कारान्त होते.
3. खालीलपैकी कोणते नाम नेहमी एकवचनी असते?
अमुले
बपाणी
कनद्या
डरस्ते
योग्य उत्तर: ब) पाणी

स्पष्टीकरण: द्रव्यवाचक नामे (पाणी, दूध) नेहमी एकवचनी असतात.
4. 'शाळा' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अशाळे
बशाळा
कशाळो
डशाळ्या
योग्य उत्तर: ब) शाळा

स्पष्टीकरण: काही आकारान्त स्त्रीलिंगी नामे दोन्ही वचनांत सारखीच राहतात.
5. 'टोपी' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अटोपे
बटोप्या
कटोपिया
डटोप
योग्य उत्तर: ब) टोप्या

स्पष्टीकरण: इकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन 'या' प्रत्यय लागून होते.
6. 'घर' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अघरे
बघरा
कघरी
डघराणी
योग्य उत्तर: अ) घरे

स्पष्टीकरण: अकारान्त नपुंसकलिंगी नामाचे अनेकवचन 'ए' कारान्त होते.
7. 'आदरार्थी' बहुवचनाचे उदाहरण ओळखा.
अमुलगा खेळतो
बआई आली
कगुरुजी आले
डनदी वाहते
योग्य उत्तर: क) गुरुजी आले

स्पष्टीकरण: आदरार्थी व्यक्तीसाठी अनेकवचनी क्रियापद वापरतात.
8. 'केळे' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अकेळी
बकेळे
ककेळ्या
डकेळ
योग्य उत्तर: अ) केळी

स्पष्टीकरण: एकारान्त नपुंसकलिंगी नामाचे अनेकवचन 'ई' कारान्त होते.
9. 'पिसू' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अपिसू
बपिसवा
कपिसवा
डपिसवे
योग्य उत्तर: ब) पिसवा

स्पष्टीकरण: उकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन 'वा' प्रत्यय लागून होते.
10. 'वासरू' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अवासरे
बवासरा
कवासरी
डवासरे
योग्य उत्तर: अ) वासरे

स्पष्टीकरण: उकारान्त नपुंसकलिंगी नामाचे अनेकवचन 'ए' कारान्त होते.
11. 'मुलगा' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अमुलगी
बमुले
कमुलगे
डमुला
योग्य उत्तर: ब) मुले

स्पष्टीकरण: अकारान्त पुल्लिंगी नामाचे अनेकवचन 'ए' कारान्त होते.
12. 'साखर' हे कोणत्या प्रकारचे नाम आहे?
अएकवचनी
बअनेकवचनी
कदोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) एकवचनी

स्पष्टीकरण: साखर हे द्रव्यवाचक नाम असून ते नेहमी एकवचनी असते.
13. 'भाऊ' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अभावे
बभावा
कभाऊ
डभावांची
योग्य उत्तर: क) भाऊ

स्पष्टीकरण: काही पुल्लिंगी नामे दोन्ही वचनांत सारखीच राहतात.
14. 'खिडकी' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अखिडक्या
बखिडके
कखिडकी
डखिडक्यां
योग्य उत्तर: अ) खिडक्या

स्पष्टीकरण: इकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन 'या' प्रत्यय लागून होते.
15. 'पुस्तक' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अपुस्तके
बपुस्तका
कपुस्तकी
डपुस्तकी
योग्य उत्तर: अ) पुस्तके

स्पष्टीकरण: अकारान्त नपुंसकलिंगी नामाचे अनेकवचन 'ए' कारान्त होते.
16. 'मासा' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अमासे
बमासा
कमासे
डमासे
योग्य उत्तर: अ) मासे

स्पष्टीकरण: आकारान्त पुल्लिंगी नामाचे अनेकवचन 'ए' कारान्त होते.
17. 'ससा' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अससे
बससा
कससे
डससे
योग्य उत्तर: अ) ससे

स्पष्टीकरण: आकारान्त पुल्लिंगी नामाचे अनेकवचन 'ए' कारान्त होते.
18. 'कवी' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अकवी
बकवी
ककवी
डकवी
योग्य उत्तर: अ) कवी

स्पष्टीकरण: काही इकारान्त पुल्लिंगी नामे दोन्ही वचनांत सारखीच राहतात.
19. 'रात्र' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अरात्री
बरात्र
करात्री
डरात्री
योग्य उत्तर: अ) रात्री

स्पष्टीकरण: अकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन 'ई' कारान्त होते.
20. 'गाय' या शब्दाचे अनेकवचन काय?
अगायी
बगाया
कगाय
डगायी
योग्य उत्तर: अ) गायी

स्पष्टीकरण: अकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे अनेकवचन 'ई' कारान्त होते.