MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: नपुंसकलिंग (Neuter Gender) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: नपुंसकलिंग (Neuter Gender)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात नामाच्या रूपावरून ते पुरुषजातीचे, स्त्रीजातीचे की दोन्हीपैकी कोणत्याच जातीचे नाही, हे समजते. ज्या नामावरून निर्जीव वस्तूंचा किंवा विशिष्ट प्राण्यांचा बोध होतो, त्यांना नपुंसकलिंगी नामे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

मराठीत लिंग ओळखण्यासाठी 'तो', 'ती', 'ते' या सर्वनामांचा वापर केला जातो. ज्या नामापूर्वी 'ते' हे सर्वनाम वापरले जाते, ते नाम नपुंसकलिंगी असते. उदा. ते पुस्तक, ते घर. नपुंसकलिंगी नामांमध्ये प्रामुख्याने निर्जीव वस्तूंचा समावेश होतो, परंतु काही सजीव प्राणी किंवा लहान बालकांचा उल्लेखही नपुंसकलिंगी रूपात केला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

नपुंसकलिंग

ज्या नामावरून पुरुष किंवा स्त्री या दोन्ही जातींचा बोध होत नाही, त्या नामाला नपुंसकलिंगी नाम म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • नपुंसकलिंगी नामाच्या आधी 'ते' हे सर्वनाम वापरतात.
  • बहुतेक निर्जीव वस्तू नपुंसकलिंगी असतात.
  • अनेकदा 'अ' कारान्त नामे नपुंसकलिंगी असतात (उदा. पुस्तक, घर).
  • लहान बालकांचा उल्लेख करताना नपुंसकलिंगी रूप वापरले जाते (उदा. ते बाळ, ते लेकरू).
  • काही भाववाचक नामे नपुंसकलिंगी असतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • नपुंसकलिंगी नामांचे अनेकवचन करताना अनेकदा 'ई' किंवा 'ए' प्रत्यय लागतात.
  • काही शब्द संदर्भाप्रमाणे लिंग बदलू शकतात, पण सामान्यतः ते नपुंसकलिंगी असतात.
  • नपुंसकलिंगी नामांचा वापर करताना क्रियापदही त्यानुसार बदलते.

उदाहरणे

दैनंदिन वापरातील उदाहरणे

ते पुस्तक, ते घर, ते झाड, ते पाणी, ते दूध, ते बाळ, ते फूल, ते फळ, ते दुकान, ते शहर.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत लिंग ओळखण्यासाठी शब्दाच्या मागे 'तो', 'ती', 'ते' लावून पहा.
जर 'ते' लावून अर्थपूर्ण वाक्य तयार होत असेल, तर ते नपुंसकलिंगी आहे.
अनेकवचन करताना होणारे बदल नीट लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

अनेकदा विद्यार्थी निर्जीव वस्तूंना पुल्लिंगी किंवा स्त्रीलिंगी समजतात, त्यामुळे 'ते' लावून खात्री करणे आवश्यक आहे.
काही शब्द जे नपुंसकलिंगी वाटतात पण प्रत्यक्षात पुल्लिंगी असतात (उदा. तो दगड), यात गोंधळ करू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी नपुंसकलिंगी शब्द ओळखा.
अतो मुलगा
बती मुलगी
कते बाळ
डतो माणूस
योग्य उत्तर: क) ते बाळ

स्पष्टीकरण: बाळ या शब्दापूर्वी 'ते' हे सर्वनाम वापरले जाते, म्हणून ते नपुंसकलिंगी आहे.
2. 'पुस्तक' या शब्दाचे लिंग कोणते?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: आपण 'ते पुस्तक' असे म्हणतो, म्हणून हे नपुंसकलिंगी आहे.
3. खालीलपैकी कोणता शब्द नपुंसकलिंगी नाही?
अघर
बझाड
कपाणी
डनदी
योग्य उत्तर: ड) नदी

स्पष्टीकरण: नदी हा शब्द 'ती नदी' असा वापरला जातो, म्हणून तो स्त्रीलिंगी आहे.
4. 'ते फूल' यातील 'फूल' हे कोणत्या लिंगाचे नाम आहे?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: फूल या शब्दापूर्वी 'ते' वापरले जाते, म्हणून ते नपुंसकलिंगी आहे.
5. नपुंसकलिंगी नामासाठी कोणते सर्वनाम वापरले जाते?
अतो
बती
कते
डत्या
योग्य उत्तर: क) ते

स्पष्टीकरण: मराठी व्याकरणात नपुंसकलिंगी नामासाठी 'ते' हे सर्वनाम वापरतात.
6. 'दूध' या शब्दाचे लिंग ओळखा.
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: ते दूध, असे म्हटले जाते म्हणून हे नपुंसकलिंगी आहे.
7. खालीलपैकी नपुंसकलिंगी शब्द कोणता?
अशहरा
बशहर
कशहरी
डशहरात
योग्य उत्तर: ब) शहर

स्पष्टीकरण: शहर हा शब्द 'ते शहर' असा वापरला जातो.
8. 'लेकरू' या शब्दाचे लिंग कोणते?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डउभयलिंगी
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: ते लेकरू, असे म्हटले जाते.
9. खालीलपैकी कोणता शब्द नपुंसकलिंगी आहे?
अदगड
बपेन
कफळ
डपेटी
योग्य उत्तर: क) फळ

स्पष्टीकरण: ते फळ, असे म्हटले जाते.
10. 'ते दुकान' यातील 'दुकान' हे कोणत्या लिंगाचे नाम आहे?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: दुकान या शब्दापूर्वी 'ते' वापरले जाते.
11. खालीलपैकी कोणता शब्द नपुंसकलिंगी नाही?
अपान
बधान्य
कतेल
डसाखर
योग्य उत्तर: ड) साखर

स्पष्टीकरण: साखर हा शब्द 'ती साखर' असा वापरला जातो, म्हणून तो स्त्रीलिंगी आहे.
12. 'ते झाड' यातील 'झाड' हे नाम कोणत्या लिंगाचे आहे?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: झाड या शब्दापूर्वी 'ते' वापरले जाते.
13. नपुंसकलिंगी नामाचे उदाहरण निवडा.
अमुलगा
बमुलगी
कबाळ
डमाणूस
योग्य उत्तर: क) बाळ

स्पष्टीकरण: बाळ हे नपुंसकलिंगी नाम आहे.
14. 'ते सोने' यातील 'सोने' हे कोणत्या लिंगाचे नाम आहे?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: सोने या शब्दापूर्वी 'ते' वापरले जाते.
15. खालीलपैकी कोणता शब्द नपुंसकलिंगी आहे?
अकेळे
बआंबा
कसफरचंद
डपेरू
योग्य उत्तर: अ) केळे

स्पष्टीकरण: केळे हा शब्द 'ते केळे' असा वापरला जातो.
16. 'ते कापड' यातील 'कापड' हे नाम कोणत्या लिंगाचे आहे?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: कापड या शब्दापूर्वी 'ते' वापरले जाते.
17. खालीलपैकी कोणता शब्द नपुंसकलिंगी नाही?
अलोणी
बदही
कतूप
डभाजी
योग्य उत्तर: ड) भाजी

स्पष्टीकरण: भाजी हा शब्द 'ती भाजी' असा वापरला जातो, म्हणून तो स्त्रीलिंगी आहे.
18. 'ते विमान' यातील 'विमान' हे नाम कोणत्या लिंगाचे आहे?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: विमान या शब्दापूर्वी 'ते' वापरले जाते.
19. नपुंसकलिंगी नामाचे उदाहरण ओळखा.
अवाघ
बसिंह
कवासरू
डघोडा
योग्य उत्तर: क) वासरू

स्पष्टीकरण: वासरू या शब्दापूर्वी 'ते' वापरले जाते.
20. 'ते पत्र' यातील 'पत्र' हे नाम कोणत्या लिंगाचे आहे?
अपुल्लिंगी
बस्त्रीलिंगी
कनपुंसकलिंगी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) नपुंसकलिंगी

स्पष्टीकरण: पत्र या शब्दापूर्वी 'ते' वापरले जाते.