MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: लिंग परिवर्तन (Gender Change) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: लिंग परिवर्तन (Gender Change)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेत नामाच्या रूपावरून ती वस्तू किंवा प्राणी पुरुषजातीचा आहे की स्त्रीजातीचा, हे समजते त्याला 'लिंग' म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने लिंग परिवर्तन हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.

सविस्तर माहिती

मराठीत लिंगाचे तीन प्रकार आहेत: पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग. लिंग परिवर्तन करताना शब्दाच्या शेवटी बदल करून किंवा पूर्णपणे वेगळा शब्द वापरून लिंग बदलले जाते. उदा. मुलगा - मुलगी, वाघ - वाघीण.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पुल्लिंग

जो शब्द पुरुषजातीचा बोध करून देतो (उदा. तो मुलगा).

स्त्रीलिंग

जो शब्द स्त्रीजातीचा बोध करून देतो (उदा. ती मुलगी).

नपुंसकलिंग

जो शब्द निर्जीव किंवा दोन्ही जातींचा बोध करून देत नाही (उदा. ते पुस्तक).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पुल्लिंगी शब्दांच्या शेवटी 'आ' कार असल्यास त्याचे स्त्रीलिंगी करताना 'ई' कार होतो (उदा. मुलगा-मुलगी).
  • काही शब्दांचे लिंग परिवर्तन करताना 'ईण' किंवा 'आणी' प्रत्यय लावले जातात (उदा. वाघ-वाघीण, मालक-मालकीण).
  • काही शब्दांचे लिंग परिवर्तन करताना पूर्णपणे वेगळा शब्द वापरला जातो (उदा. राजा-राणी, सासरा-सासू).
  • प्राणीवाचक शब्दांत लिंग बदलताना 'मादी' हा शब्द जोडला जातो (उदा. नर कोल्हा - मादी कोल्हा).

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत लिंग ओळखण्यासाठी 'तो', 'ती', 'ते' या सर्वनामांचा वापर करणे सर्वात सोपी पद्धत आहे.
  • काही शब्द दोन्ही लिंगात वापरले जातात, त्यांना उभयलिंगी शब्द म्हणतात (उदा. पोर, बाळ).
  • नपुंसकलिंगी शब्दांचे लिंग परिवर्तन सहसा होत नाही.

उदाहरणे

प्रत्यय लावून होणारे बदल

वाघ - वाघीण, मोर - लांडोर, शिक्षक - शिक्षिका.

पूर्णपणे वेगळे शब्द

वडील - आई, नवरा - बायको, पुरुष - स्त्री.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत प्रश्न सोडवताना शब्दाला 'तो', 'ती', 'ते' लावून पहा, लिंग लगेच स्पष्ट होईल.
अपवादात्मक शब्दांवर (उदा. 'अग्नी' पुल्लिंगी आहे, 'आग' स्त्रीलिंगी आहे) विशेष लक्ष द्या.
सराव करताना शब्दांच्या शेवटच्या अक्षराकडे लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

अनेकदा विद्यार्थी 'आग' ला पुल्लिंगी समजतात, पण ती स्त्रीलिंगी आहे.
काही विद्यार्थी 'नदी' ला नपुंसकलिंगी समजतात, पण ती स्त्रीलिंगी आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी 'वाघ' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप कोणते?
अवाघीण
बवाघिन
कवाघणी
डवाघण
योग्य उत्तर: अ) वाघीण

स्पष्टीकरण: वाघ या पुल्लिंगी शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'वाघीण' असे होते.
2. 'मोर' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अमोरी
बमोरणी
कलांडोर
डमोरिन
योग्य उत्तर: क) लांडोर

स्पष्टीकरण: मोर या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'लांडोर' असे आहे.
3. 'सासरा' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप ओळखा.
असासू
बसासरी
कसासुबाई
डसासर
योग्य उत्तर: अ) सासू

स्पष्टीकरण: सासरा या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'सासू' आहे.
4. 'शिक्षक' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अशिक्षिणी
बशिक्षिका
कशिक्षण
डशिक्षकी
योग्य उत्तर: ब) शिक्षिका

स्पष्टीकरण: शिक्षक या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'शिक्षिका' असे होते.
5. 'राजा' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप कोणते?
अराजणी
बराणी
कराजमाता
डराजस्त्री
योग्य उत्तर: ब) राणी

स्पष्टीकरण: राजा या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'राणी' आहे.
6. 'घोडा' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अघोडी
बघोडणी
कघोडिन
डघोड्या
योग्य उत्तर: अ) घोडी

स्पष्टीकरण: घोडा या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'घोडी' आहे.
7. 'मालक' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अमालकी
बमालकीण
कमालकण
डमालकिन
योग्य उत्तर: ब) मालकीण

स्पष्टीकरण: मालक या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'मालकीण' असे होते.
8. 'देव' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अदेवी
बदेवता
कदेविणी
डदेवणी
योग्य उत्तर: अ) देवी

स्पष्टीकरण: देव या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'देवी' आहे.
9. 'मुला' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अमुलगी
बमुली
कमुलगा
डमुलीण
योग्य उत्तर: अ) मुलगी

स्पष्टीकरण: मुलगा या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'मुलगी' आहे.
10. 'लेखक' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अलेखकी
बलेखिका
कलेखकीण
डलेखन
योग्य उत्तर: ब) लेखिका

स्पष्टीकरण: लेखक या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'लेखिका' आहे.
11. 'भाचा' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अभाची
बभाचण
कभाचणी
डभाचिन
योग्य उत्तर: अ) भाची

स्पष्टीकरण: भाचा या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'भाची' आहे.
12. 'उंदीर' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अउंदरी
बउंदरीण
कमादी उंदीर
डउंदरा
योग्य उत्तर: क) मादी उंदीर

स्पष्टीकरण: काही प्राण्यांच्या बाबतीत लिंग बदलताना 'मादी' हा शब्द वापरतात.
13. 'वाचक' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अवाचिका
बवाचकी
कवाचकीण
डवाचन
योग्य उत्तर: अ) वाचिका

स्पष्टीकरण: वाचक या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'वाचिका' आहे.
14. 'नायक' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अनायकी
बनायिका
कनायकीण
डनायकीनी
योग्य उत्तर: ब) नायिका

स्पष्टीकरण: नायक या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'नायिका' आहे.
15. 'सेवक' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
असेविका
बसेवकी
कसेवकीण
डसेवा
योग्य उत्तर: अ) सेविका

स्पष्टीकरण: सेवक या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'सेविका' आहे.
16. 'तरुण' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अतरुणी
बतरुणण
कतरुणीण
डतरुणिका
योग्य उत्तर: अ) तरुणी

स्पष्टीकरण: तरुण या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'तरुणी' आहे.
17. 'सुत' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
असुता
बसुती
कसुतिका
डसुतण
योग्य उत्तर: अ) सुता

स्पष्टीकरण: सुत या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'सुता' आहे.
18. 'गायक' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अगायकी
बगायिका
कगायकीण
डगायन
योग्य उत्तर: ब) गायिका

स्पष्टीकरण: गायक या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'गायिका' आहे.
19. 'शिष्य' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अशिष्या
बशिष्याणी
कशिष्यी
डशिष्यण
योग्य उत्तर: अ) शिष्या

स्पष्टीकरण: शिष्य या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'शिष्या' आहे.
20. 'अध्यापक' या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप काय?
अअध्यापिका
बअध्यापकी
कअध्यापकीण
डअध्यापन
योग्य उत्तर: अ) अध्यापिका

स्पष्टीकरण: अध्यापक या शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप 'अध्यापिका' आहे.