MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: वचन आणि बहुवचन | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: वचन आणि बहुवचन

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात 'वचन' म्हणजे नामाच्या रूपावरून वस्तू एक आहे की अनेक आहेत, हे समजणे. जेव्हा एखादा शब्द एकापेक्षा जास्त वस्तू किंवा व्यक्तींचा बोध करून देतो, तेव्हा त्याला 'बहुवचन' म्हणतात.

सविस्तर माहिती

मराठीत वचनाचे दोन प्रकार आहेत: एकवचन आणि बहुवचन. एकवचन म्हणजे एक वस्तू, तर बहुवचन म्हणजे अनेक वस्तू. बहुवचन करताना नामाच्या शेवटी 'आ', 'ए', 'या', 'ई' असे प्रत्यय लागतात. काही शब्दांचे रूप बहुवचनात बदलत नाही, तर काही शब्दांचे रूप पूर्णपणे बदलते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

एकवचन

जेव्हा नामाच्या रूपावरून एकाच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध होतो.

बहुवचन

जेव्हा नामाच्या रूपावरून एकापेक्षा जास्त वस्तूंचा किंवा व्यक्तींचा बोध होतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अकारान्त पुल्लिंगी नामाचे बहुवचन करताना 'आ' चा 'ए' होतो (उदा. मुलगा - मुले).
  • आकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे बहुवचन करताना 'आ' चा 'या' होतो (उदा. शाळा - शाळा).
  • काही शब्द एकवचन आणि बहुवचन दोन्हीत सारखेच राहतात (उदा. घर, फूल, मित्र).
  • आदरार्थी व्यक्तींसाठी एकवचन असूनही बहुवचनाचा वापर केला जातो (उदा. गुरुजी आले).

महत्त्वाची तथ्ये

  • काही शब्द नेहमी बहुवचनातच वापरले जातात, उदा. 'डोळे', 'कानातले', 'प्राण'.
  • काही शब्द नेहमी एकवचनातच वापरले जातात, उदा. 'आकाश', 'पाणी', 'दूध'.
  • आदरार्थी बहुवचन हे मराठी भाषेचे वैशिष्ट्य आहे.

उदाहरणे

सामान्य बदल

मुलगा - मुले, शाळा - शाळा, नदी - नद्या, घर - घरे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत शब्द ओळखून त्याचे वचन ठरवताना वाक्यातील क्रियापदाकडे लक्ष द्या.
आदरार्थी शब्दांचा वापर करताना क्रियापद नेहमी बहुवचनी असते हे लक्षात ठेवा.
अकारान्त आणि आकारान्त नामांचे नियम पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

अनेकदा विद्यार्थी 'नदी' चे बहुवचन 'नदीया' करतात, जे चुकीचे आहे. योग्य रूप 'नद्या' आहे.
आदरार्थी शब्दांना एकवचनी क्रियापद लावणे ही मोठी चूक आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'मुलगा' या शब्दाचे बहुवचन काय होईल?
अमुलगे
बमुले
कमुलगा
डमुला
योग्य उत्तर: ब) मुले

स्पष्टीकरण: अकारान्त पुल्लिंगी नामाचे बहुवचन 'ए' प्रत्यय लागून 'मुले' असे होते.
2. 'नदी' या शब्दाचे बहुवचन ओळखा.
अनद्या
बनदीया
कनद्यां
डनदी
योग्य उत्तर: अ) नद्या

स्पष्टीकरण: ईकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे बहुवचन करताना 'या' प्रत्यय लागून 'नद्या' होते.
3. खालीलपैकी कोणता शब्द नेहमी बहुवचनात वापरला जातो?
अपाणी
बआकाश
कडोळे
डदूध
योग्य उत्तर: क) डोळे

स्पष्टीकरण: डोळे हा शब्द नेहमी बहुवचनात वापरला जातो.
4. 'घर' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अघरे
बघरा
कघरी
डघर
योग्य उत्तर: अ) घरे

स्पष्टीकरण: घर या शब्दाचे बहुवचन 'घरे' असे होते.
5. 'शाळा' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अशाळे
बशाळा
कशाळ्या
डशाळ
योग्य उत्तर: ब) शाळा

स्पष्टीकरण: काही आकारान्त स्त्रीलिंगी नामांचे रूप बहुवचनात बदलत नाही.
6. 'गुरुजी आले' - या वाक्यात 'आले' हे क्रियापद बहुवचनी का आहे?
अअनेक गुरुजी आहेत म्हणून
बआदर दर्शवण्यासाठी
कव्याकरण नियमामुळे
डचुकीचे वाक्य आहे
योग्य उत्तर: ब) आदर दर्शवण्यासाठी

स्पष्टीकरण: आदरार्थी व्यक्तींसाठी एकवचन असूनही बहुवचनी क्रियापद वापरतात.
7. 'पिसू' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अपिसवा
बपिसू
कपिसवे
डपिसवा
योग्य उत्तर: अ) पिसवा

स्पष्टीकरण: उकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे बहुवचन 'वा' प्रत्यय लागून होते.
8. 'केळे' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अकेळी
बकेळे
ककेळ्या
डकेळ
योग्य उत्तर: अ) केळी

स्पष्टीकरण: एकारान्त नपुंसकलिंगी नामाचे बहुवचन 'ई' प्रत्यय लागून होते.
9. 'भाऊ' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अभावे
बभाऊ
कभावा
डभावांची
योग्य उत्तर: ब) भाऊ

स्पष्टीकरण: काही पुल्लिंगी शब्दांचे रूप बहुवचनात बदलत नाही.
10. 'वासरू' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अवासरे
बवासरा
कवासरी
डवासरे
योग्य उत्तर: अ) वासरे

स्पष्टीकरण: उकारान्त नपुंसकलिंगी नामाचे बहुवचन 'ए' प्रत्यय लागून होते.
11. 'पुस्तक' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अपुस्तके
बपुस्तका
कपुस्तकी
डपुस्तके
योग्य उत्तर: अ) पुस्तके

स्पष्टीकरण: अकारान्त नपुंसकलिंगी नामाचे बहुवचन 'ए' प्रत्यय लागून होते.
12. 'स्त्री' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अस्त्रिया
बस्त्री
कस्त्रिये
डस्त्रीया
योग्य उत्तर: अ) स्त्रिया

स्पष्टीकरण: ईकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे बहुवचन 'या' प्रत्यय लागून होते.
13. 'घोडा' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अघोडे
बघोडा
कघोड्या
डघोड
योग्य उत्तर: अ) घोडे

स्पष्टीकरण: आकारान्त पुल्लिंगी नामाचे बहुवचन 'ए' प्रत्यय लागून होते.
14. 'पाणी' हे कोणत्या प्रकारचे नाम आहे?
अएकवचनी
बबहुवचनी
कनित्य एकवचनी
डनित्य बहुवचनी
योग्य उत्तर: क) नित्य एकवचनी

स्पष्टीकरण: पाणी हा शब्द नेहमी एकवचनातच वापरला जातो.
15. 'प्राण' हा शब्द कोणत्या वचनात येतो?
अएकवचन
बबहुवचन
कदोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) बहुवचन

स्पष्टीकरण: प्राण हा शब्द नेहमी बहुवचनात वापरला जातो.
16. 'टोपी' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अटोप्या
बटोपी
कटोपिया
डटोपे
योग्य उत्तर: अ) टोप्या

स्पष्टीकरण: ईकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे बहुवचन 'या' प्रत्यय लागून होते.
17. 'ससा' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अससे
बससा
कससे
डसस्या
योग्य उत्तर: अ) ससे

स्पष्टीकरण: आकारान्त पुल्लिंगी नामाचे बहुवचन 'ए' प्रत्यय लागून होते.
18. 'मासा' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अमासे
बमासा
कमासे
डमासे
योग्य उत्तर: अ) मासे

स्पष्टीकरण: आकारान्त पुल्लिंगी नामाचे बहुवचन 'ए' प्रत्यय लागून होते.
19. 'खिडकी' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अखिडक्या
बखिडकी
कखिडक्या
डखिडक्या
योग्य उत्तर: अ) खिडक्या

स्पष्टीकरण: ईकारान्त स्त्रीलिंगी नामाचे बहुवचन 'या' प्रत्यय लागून होते.
20. 'आंबा' या शब्दाचे बहुवचन काय?
अआंबे
बआंबा
कआंबे
डआंबे
योग्य उत्तर: अ) आंबे

स्पष्टीकरण: आकारान्त पुल्लिंगी नामाचे बहुवचन 'ए' प्रत्यय लागून होते.