MahaExam अभ्यास नोट्स

सकर्मक क्रियापद: संकल्पना आणि स्पष्टीकरण | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

सकर्मक क्रियापद: संकल्पना आणि स्पष्टीकरण

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात क्रियापदाचे अर्थावरून पडणाऱ्या प्रकारांपैकी 'सकर्मक क्रियापद' हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रकार आहे. वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी जेव्हा क्रियापदाला कर्माची गरज असते, तेव्हा त्याला सकर्मक क्रियापद म्हणतात.

सविस्तर माहिती

ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची (Object) आवश्यकता असते, त्या क्रियापदाला 'सकर्मक क्रियापद' म्हणतात. वाक्यातील कर्त्याने केलेली क्रिया जेव्हा कर्मावर घडते, तेव्हा ते क्रियापद सकर्मक असते. सकर्मक क्रियापद ओळखण्यासाठी क्रियापदाला 'काय' किंवा 'कोणाला' असा प्रश्न विचारल्यास उत्तर मिळते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सकर्मक क्रियापद

ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची अपेक्षा असते, त्याला सकर्मक क्रियापद म्हणतात.

कर्म (Object)

वाक्यात कर्त्याने केलेली क्रिया ज्याच्यावर घडते, त्याला कर्म म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • सकर्मक क्रियापद ओळखण्यासाठी क्रियापदाला 'काय' किंवा 'कोणाला' प्रश्न विचारावा.
  • जर प्रश्नाचे उत्तर वाक्यात मिळत असेल, तर ते सकर्मक क्रियापद असते.
  • सकर्मक क्रियापदाच्या वाक्यात कर्ता, कर्म आणि क्रियापद हे तिन्ही घटक असतात.
  • सकर्मक क्रियापद हे नेहमी सकर्मक धातूपासून बनलेले असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • सकर्मक क्रियापद हे वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्मावर अवलंबून असते.
  • अनेकदा सकर्मक क्रियापदे ही 'स' (सहित) + 'कर्म' (कर्म) या शब्दांपासून बनली आहेत.
  • सकर्मक क्रियापदाचे प्रयोग हे प्रामुख्याने कर्तरी किंवा कर्मणी प्रयोगात आढळतात.

उदाहरणे

उदाहरण १

राम आंबा खातो. (येथे 'खातो' या क्रियापदाला 'काय खातो?' असा प्रश्न विचारल्यास 'आंबा' हे उत्तर मिळते, म्हणून हे सकर्मक आहे.)

उदाहरण २

आईने मुलाला बोलावले. (येथे 'कोणाला बोलावले?' या प्रश्नाचे उत्तर 'मुलाला' असे मिळते.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत क्रियापद सकर्मक आहे की अकर्मक हे ओळखण्यासाठी नेहमी 'काय' किंवा 'कोणाला' हा प्रश्न क्रियापदाला विचारा.
वाक्यातील कर्ता आणि कर्म ओळखण्याची सवय लावा, यामुळे प्रयोग ओळखणे सोपे जाते.
काही क्रियापदे संदर्भाप्रमाणे सकर्मक किंवा अकर्मक असू शकतात, त्यामुळे वाक्याचा पूर्ण अर्थ समजून घ्या.

⚠️ सामान्य चुका

केवळ क्रियापद पाहून ते सकर्मक आहे असे ठरवू नका, वाक्यातील कर्माची उपस्थिती तपासा.
अनेकदा कर्त्याला लागलेल्या विभक्ती प्रत्ययामुळे गोंधळ होतो, पण कर्माकडे लक्ष द्यावे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी सकर्मक क्रियापद असलेले वाक्य ओळखा.
अपक्षी आकाशात उडतात.
बराम आंबा खातो.
कतो जोरात धावतो.
डबाळ रडते.
योग्य उत्तर: ब) राम आंबा खातो.

स्पष्टीकरण: खातो या क्रियापदाला 'काय खातो' असा प्रश्न विचारल्यास 'आंबा' हे उत्तर मिळते, म्हणून हे सकर्मक आहे.
2. सकर्मक क्रियापद ओळखण्यासाठी क्रियापदाला कोणता प्रश्न विचारावा?
अकधी?
बकुठे?
ककाय/कोणाला?
डकसे?
योग्य उत्तर: क) काय/कोणाला?

स्पष्टीकरण: सकर्मक क्रियापद ओळखण्यासाठी 'काय' किंवा 'कोणाला' हे प्रश्न विचारले जातात.
3. 'आईने मुलाला बोलावले' या वाक्यातील क्रियापद कोणते?
अआईने
बमुलाला
कबोलावले
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) बोलावले

स्पष्टीकरण: बोलावले हे या वाक्यातील क्रियापद आहे.
4. 'तो पुस्तक वाचतो' या वाक्यात कर्म कोणते आहे?
अतो
बवाचतो
कपुस्तक
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) पुस्तक

स्पष्टीकरण: वाचण्याची क्रिया पुस्तकावर घडत आहे, म्हणून पुस्तक हे कर्म आहे.
5. ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची गरज असते, त्याला काय म्हणतात?
अअकर्मक क्रियापद
बसकर्मक क्रियापद
कसंयुक्त क्रियापद
डसाधित क्रियापद
योग्य उत्तर: ब) सकर्मक क्रियापद

स्पष्टीकरण: व्याख्येनुसार, कर्माची गरज असणारे क्रियापद सकर्मक असते.
6. 'शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवले' - हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कद्विकर्मक
डअपूर्ण
योग्य उत्तर: अ) सकर्मक

स्पष्टीकरण: येथे 'शिकवले' हे सकर्मक क्रियापद आहे.
7. खालीलपैकी कोणते वाक्य सकर्मक आहे?
अतो बसला.
बती हसली.
कत्याने पत्र लिहिले.
डपक्षी उडाला.
योग्य उत्तर: क) त्याने पत्र लिहिले.

स्पष्टीकरण: पत्र हे कर्म आहे, म्हणून हे सकर्मक वाक्य आहे.
8. सकर्मक क्रियापदाच्या वाक्यात कशाची उपस्थिती अनिवार्य असते?
अविशेषण
बक्रियाविशेषण
ककर्म
डउभयान्वयी अव्यय
योग्य उत्तर: क) कर्म

स्पष्टीकरण: सकर्मक म्हणजे कर्मासहित, म्हणून कर्म अनिवार्य आहे.
9. 'राधा गाणे गाते' या वाक्यातील क्रियापद ओळखा.
अराधा
बगाणे
कगाते
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) गाते

स्पष्टीकरण: गाते हे क्रियापद आहे.
10. खालीलपैकी अकर्मक क्रियापद कोणते?
अतो आंबा खातो.
बती पुस्तक वाचते.
कतो धावतो.
डत्याने चित्र काढले.
योग्य उत्तर: क) तो धावतो.

स्पष्टीकरण: धावतो या क्रियापदाला कर्म लागत नाही, म्हणून हे अकर्मक आहे.
11. 'सकर्मक' या शब्दाचा अर्थ काय होतो?
अकर्माशिवाय
बकर्मासहित
कक्रियापदाशिवाय
डकर्त्याशिवाय
योग्य उत्तर: ब) कर्मासहित

स्पष्टीकरण: स + कर्म = कर्मासहित.
12. 'त्याने चेंडू फेकला' - यातील कर्म कोणते?
अत्याने
बचेंडू
कफेकला
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) चेंडू

स्पष्टीकरण: फेकण्याची क्रिया चेंडूवर घडली आहे.
13. सकर्मक क्रियापद ओळखताना कशावर लक्ष केंद्रित करावे?
अकर्त्यावर
बकर्मावर
कविभक्तीवर
डकाळावर
योग्य उत्तर: ब) कर्मावर

स्पष्टीकरण: सकर्मक क्रियापद कर्मावर अवलंबून असते.
14. 'मुले क्रिकेट खेळतात' - हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कद्विकर्मक
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: अ) सकर्मक

स्पष्टीकरण: क्रिकेट हे कर्म आहे, म्हणून हे सकर्मक आहे.
15. खालीलपैकी कोणत्या वाक्यात सकर्मक क्रियापद नाही?
अतो आंबा खातो.
बती गाणे गाते.
कतो झोपला.
डत्याने पत्र लिहिले.
योग्य उत्तर: क) तो झोपला.

स्पष्टीकरण: झोपला हे अकर्मक क्रियापद आहे.
16. 'सकर्मक' क्रियापदाचा प्रकार कशावरून ठरतो?
अकर्त्यावरून
बअर्थावरून
कविभक्तीवरून
डलिंगावरून
योग्य उत्तर: ब) अर्थावरून

स्पष्टीकरण: क्रियापदाचे प्रकार अर्थावरून ठरतात.
17. 'रामने रावण मारला' - या वाक्यात कर्म कोणते?
अराम
बरावण
कमारला
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) रावण

स्पष्टीकरण: मारण्याची क्रिया रावणावर घडली आहे.
18. सकर्मक क्रियापदाच्या वाक्यात कर्ता नेहमी कोणत्या स्थितीत असतो?
अनेहमी प्रथमेत
बनेहमी द्वितीयेत
ककोणत्याही विभक्तीत असू शकतो
डफक्त तृतीयेत
योग्य उत्तर: क) कोणत्याही विभक्तीत असू शकतो

स्पष्टीकरण: कर्ता कोणत्याही विभक्तीत असू शकतो, पण कर्म असणे महत्त्वाचे आहे.
19. 'तो पाणी पितो' - यातील क्रियापद कोणते?
अतो
बपाणी
कपितो
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) पितो

स्पष्टीकरण: पितो हे क्रियापद आहे.
20. सकर्मक क्रियापद ओळखण्यासाठी खालीलपैकी कोणती पद्धत योग्य आहे?
अवाक्य वाचून अर्थ लावणे
बक्रियापदाला 'काय' प्रश्न विचारणे
ककर्त्याला प्रश्न विचारणे
डकाळाचा विचार करणे
योग्य उत्तर: ब) क्रियापदाला 'काय' प्रश्न विचारणे

स्पष्टीकरण: क्रियापदाला 'काय' किंवा 'कोणाला' प्रश्न विचारणे ही सर्वात अचूक पद्धत आहे.