MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: क्रियापदाचे रूप | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: क्रियापदाचे रूप

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला 'क्रियापद' म्हणतात. क्रियापदाचे रूप हे काळ, अर्थ आणि प्रयोगाप्रमाणे बदलत असते. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने क्रियापदाचे विविध प्रकार आणि त्यांची रूपे समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

क्रियापद हे वाक्यातील सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. क्रियापदाचे मूळ रूप म्हणजे 'धातू' (उदा. जा, खा, पी). धातूला प्रत्यय लागून क्रियापदाची विविध रूपे तयार होतात. क्रियापदाचे रूप हे कर्ता, कर्म आणि काळाच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते, ज्याला आपण 'सकर्मक', 'अकर्मक', 'संयुक्त क्रियापद' इत्यादी प्रकारांत विभागतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

धातू

क्रियापदाच्या मूळ रूपाला धातू म्हणतात. उदा. 'जाणे' या क्रियापदाचा धातू 'जा' हा आहे.

क्रियापद

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला क्रियापद म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • क्रियापद वाक्याच्या शेवटी येते.
  • धातू साधितांपासून क्रियापदे तयार होतात.
  • सकर्मक क्रियापदाला कर्माची गरज असते.
  • अकर्मक क्रियापदाला कर्माची गरज नसते.
  • संयुक्त क्रियापद हे धातूसाधित आणि सहाय्यक क्रियापद मिळून बनते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत क्रियापद हे वाक्याच्या शेवटी येणे हे एक प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.
  • धातू हा क्रियापदाचा आत्मा असतो.
  • संयुक्त क्रियापदे ही क्रियापदाच्या अर्थाला अधिक स्पष्टता देतात.

उदाहरणे

सकर्मक क्रियापद

राम आंबा खातो. (येथे 'खातो' हे क्रियापद 'आंबा' या कर्मावर अवलंबून आहे.)

अकर्मक क्रियापद

पक्षी उडतात. (येथे कर्माची आवश्यकता नाही.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील क्रियापद ओळखण्यासाठी 'काय करतो/करते' असा प्रश्न विचारा.
सकर्मक की अकर्मक ओळखण्यासाठी 'काय' किंवा 'कोणाला' प्रश्न विचारून कर्म शोधा.
संयुक्त क्रियापद ओळखताना मुख्य क्रिया आणि सहाय्यक क्रिया यातील फरक ओळखा.

⚠️ सामान्य चुका

धातू आणि क्रियापद यात गल्लत करणे.
सकर्मक आणि अकर्मक क्रियापद ओळखताना कर्माची चुकीची ओळख करणे.
सहाय्यक क्रियापदाला मुख्य क्रियापद समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. क्रियापदाच्या मूळ रूपाला काय म्हणतात?
अनाम
बसर्वनाम
कधातू
डविशेषण
योग्य उत्तर: क) धातू

स्पष्टीकरण: क्रियापदाच्या मूळ रूपाला धातू असे म्हणतात.
2. खालीलपैकी सकर्मक क्रियापद ओळखा.
अतो हसतो
बपक्षी उडतात
कआईने लाडू खाल्ला
डमुलगा पळतो
योग्य उत्तर: क) आईने लाडू खाल्ला

स्पष्टीकरण: आईने लाडू खाल्ला - येथे 'लाडू' हे कर्म आहे.
3. 'तो गाणे गातो' या वाक्यातील क्रियापद कोणते?
अतो
बगाणे
कगातो
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) गातो

स्पष्टीकरण: गातो हे क्रियापद आहे.
4. ज्या क्रियापदाला कर्माची गरज नसते, त्याला काय म्हणतात?
असकर्मक
बअकर्मक
कसंयुक्त
डसिद्ध
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक

स्पष्टीकरण: ज्या क्रियापदाला कर्माची गरज नसते, त्याला अकर्मक क्रियापद म्हणतात.
5. 'जा' या धातूचे योग्य रूप कोणते?
अजातो
बजाणे
कगेला
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: दिलेले सर्व पर्याय 'जा' या धातूपासून बनलेली रूपे आहेत.
6. संयुक्त क्रियापद कशापासून बनते?
अनाम + क्रियापद
बधातूसाधित + सहाय्यक क्रियापद
कविशेषण + नाम
डधातू + धातू
योग्य उत्तर: ब) धातूसाधित + सहाय्यक क्रियापद

स्पष्टीकरण: संयुक्त क्रियापद हे धातूसाधित आणि सहाय्यक क्रियापद यांच्या संयोगातून बनते.
7. 'तो आंबा खात आहे' - यात 'खात आहे' हे कोणते क्रियापद आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कसंयुक्त
डसिद्ध
योग्य उत्तर: क) संयुक्त

स्पष्टीकरण: खात (धातूसाधित) + आहे (सहाय्यक) = संयुक्त क्रियापद.
8. वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या शब्दाला काय म्हणतात?
अनाम
बक्रियापद
कक्रियाविशेषण
डशब्दयोगी अव्यय
योग्य उत्तर: ब) क्रियापद

स्पष्टीकरण: वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला क्रियापद म्हणतात.
9. 'पक्षी आकाशात उडतात' - हे क्रियापद कोणत्या प्रकारचे आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कसंयुक्त
डप्रयोजक
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक

स्पष्टीकरण: उडतात या क्रियापदाला कर्म नाही, म्हणून हे अकर्मक आहे.
10. क्रियापदाचे रूप कशावर अवलंबून नसते?
अलिंग
बवचन
कपुरुष
डनाम
योग्य उत्तर: ड) नाम

स्पष्टीकरण: क्रियापदाचे रूप लिंग, वचन आणि पुरुषानुसार बदलते, नामावर थेट नाही.
11. 'तो पुस्तक वाचतो' - यात कर्म कोणते?
अतो
बपुस्तक
कवाचतो
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) पुस्तक

स्पष्टीकरण: वाचण्याची क्रिया पुस्तकावर होत आहे, म्हणून पुस्तक हे कर्म आहे.
12. सिद्ध क्रियापद म्हणजे काय?
अमूळ धातूपासून बनलेले
बप्रत्यय लागून बनलेले
कदोन शब्दांचे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) मूळ धातूपासून बनलेले

स्पष्टीकरण: जे क्रियापद मूळ धातूपासून बनलेले असते, त्याला सिद्ध क्रियापद म्हणतात.
13. 'आईने मुलाला जेवू घातले' - हे कोणत्या प्रकारचे क्रियापद आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कप्रयोजक
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: क) प्रयोजक

स्पष्टीकरण: जेव्हा कर्ता स्वतः क्रिया न करता दुसऱ्याला करायला लावतो, तेव्हा ते प्रयोजक क्रियापद असते.
14. 'तो गाणे गातो' - यात 'गातो' हे क्रियापद कोणत्या काळातील आहे?
अवर्तमानकाळ
बभूतकाळ
कभविष्यकाळ
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) वर्तमानकाळ

स्पष्टीकरण: गातो हे वर्तमानकाळातील रूप आहे.
15. खालीलपैकी कोणते क्रियापद नाही?
अखाणे
बजाणे
कसुंदर
डपळणे
योग्य उत्तर: क) सुंदर

स्पष्टीकरण: सुंदर हे विशेषण आहे, क्रियापद नाही.
16. क्रियापदाचे मुख्य प्रकार किती?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: अ) दोन

स्पष्टीकरण: सकर्मक आणि अकर्मक हे क्रियापदाचे दोन मुख्य प्रकार आहेत.
17. 'तो शाळेत गेला' - यात 'गेला' हे क्रियापद कोणत्या धातूपासून बनले आहे?
अजा
बये
कपळ
डखा
योग्य उत्तर: अ) जा

स्पष्टीकरण: गेला हे 'जा' या धातूचे रूप आहे.
18. वाक्याच्या शेवटी येणारा शब्द कोणता असतो?
अकर्ता
बकर्म
कक्रियापद
डविशेषण
योग्य उत्तर: क) क्रियापद

स्पष्टीकरण: मराठी वाक्यरचनेत क्रियापद सहसा शेवटी येते.
19. 'तो वेगाने धावतो' - यात 'धावतो' हे क्रियापद आहे का?
अहो
बनाही
ककधीकधी
डसांगता येत नाही
योग्य उत्तर: अ) हो

स्पष्टीकरण: हो, 'धावतो' हे क्रियापद आहे.
20. सहाय्यक क्रियापद कशासाठी वापरतात?
अअर्थ पूर्ण करण्यासाठी
बवाक्य मोठे करण्यासाठी
ककाळाचा बोध करून देण्यासाठी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) काळाचा बोध करून देण्यासाठी

स्पष्टीकरण: सहाय्यक क्रियापद मुख्य क्रियापदाला मदत करून काळाचा बोध करून देते.