MahaExam अभ्यास नोट्स

द्विकर्मक क्रियापद: संकल्पना आणि स्पष्टीकरण | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

द्विकर्मक क्रियापद: संकल्पना आणि स्पष्टीकरण

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात क्रियापदाचे विविध प्रकार आहेत. ज्या वाक्यात क्रियापदाला दोन कर्मे असतात, त्याला 'द्विकर्मक क्रियापद' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

सविस्तर माहिती

जेव्हा वाक्यातील क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी दोन कर्मांची आवश्यकता असते, तेव्हा त्या क्रियापदाला 'द्विकर्मक क्रियापद' म्हणतात. यात एक कर्म 'प्रत्यक्ष' (Direct Object) असते, तर दुसरे 'अप्रत्यक्ष' (Indirect Object) असते. प्रत्यक्ष कर्म सहसा वस्तूवाचक असते, तर अप्रत्यक्ष कर्म व्यक्तीवाचक असते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

द्विकर्मक क्रियापद

ज्या क्रियापदाला वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी दोन कर्मांची गरज असते, त्यास द्विकर्मक क्रियापद म्हणतात.

प्रत्यक्ष कर्म

क्रियापदाला 'काय' ने प्रश्न विचारल्यावर मिळणारे उत्तर (सहसा वस्तूवाचक).

अप्रत्यक्ष कर्म

क्रियापदाला 'कोणाला' ने प्रश्न विचारल्यावर मिळणारे उत्तर (सहसा व्यक्तीवाचक).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • द्विकर्मक क्रियापदात दोन कर्मे असतात.
  • अप्रत्यक्ष कर्म हे नेहमी व्यक्तीवाचक असते.
  • प्रत्यक्ष कर्म हे नेहमी वस्तूवाचक असते.
  • वाक्यातील क्रियापदाला 'काय' आणि 'कोणाला' असे दोन प्रश्न विचारून कर्मे ओळखता येतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • द्विकर्मक क्रियापदातील अप्रत्यक्ष कर्माला सहसा 'ला' हा प्रत्यय लागलेला असतो.
  • प्रत्यक्ष कर्म हे निर्जीव असते, तर अप्रत्यक्ष कर्म सजीव असते.
  • सर्वच सकर्मक क्रियापदे द्विकर्मक नसतात.

उदाहरणे

उदाहरण १

गुरुजींनी विद्यार्थ्यांना व्याकरण शिकवले. (येथे 'व्याकरण' हे प्रत्यक्ष कर्म आणि 'विद्यार्थ्यांना' हे अप्रत्यक्ष कर्म आहे.)

उदाहरण २

आईने मुलाला लाडू दिला. (येथे 'लाडू' हे प्रत्यक्ष कर्म आणि 'मुलाला' हे अप्रत्यक्ष कर्म आहे.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत कर्म ओळखताना क्रियापदाला 'काय' आणि 'कोणाला' हे दोन प्रश्न नक्की विचारा.
जर वाक्यात एकच कर्म असेल, तर ते 'सकर्मक' असते, 'द्विकर्मक' नाही.
अप्रत्यक्ष कर्म हे नेहमी गौण असते, तर प्रत्यक्ष कर्म मुख्य असते.

⚠️ सामान्य चुका

केवळ एका कर्माला पाहून द्विकर्मक म्हणणे.
प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष कर्माची अदलाबदल करणे.
अकर्मक क्रियापदाला द्विकर्मक समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. द्विकर्मक क्रियापद म्हणजे काय?
अज्याला एकच कर्म असते
बज्याला दोन कर्मे असतात
कज्याला कर्म नसते
डज्याला तीन कर्मे असतात
योग्य उत्तर: ब) ज्याला दोन कर्मे असतात

स्पष्टीकरण: ज्या क्रियापदाला वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी दोन कर्मांची गरज असते, त्याला द्विकर्मक क्रियापद म्हणतात.
2. 'आजीने नातीला गोष्ट सांगितली' या वाक्यातील अप्रत्यक्ष कर्म कोणते?
अआजी
बगोष्ट
कसांगितली
डनातीला
योग्य उत्तर: ड) नातीला

स्पष्टीकरण: कोणाला सांगितली? - नातीला. हे व्यक्तीवाचक असल्याने अप्रत्यक्ष कर्म आहे.
3. 'शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना पुस्तक दिले' या वाक्यात प्रत्यक्ष कर्म कोणते?
अशिक्षकांनी
बविद्यार्थ्यांना
कपुस्तक
डदिले
योग्य उत्तर: क) पुस्तक

स्पष्टीकरण: काय दिले? - पुस्तक. हे वस्तूवाचक असल्याने प्रत्यक्ष कर्म आहे.
4. द्विकर्मक क्रियापदातील अप्रत्यक्ष कर्म सहसा कसे असते?
अवस्तूवाचक
बव्यक्तीवाचक
कस्थानवाचक
डकालवाचक
योग्य उत्तर: ब) व्यक्तीवाचक

स्पष्टीकरण: अप्रत्यक्ष कर्म हे नेहमी व्यक्तीवाचक असते.
5. खालीलपैकी कोणत्या वाक्यात द्विकर्मक क्रियापद आहे?
अतो आंबा खातो
बआईने मुलाला दूध दिले
कपक्षी आकाशात उडतात
डतो धावतो
योग्य उत्तर: ब) आईने मुलाला दूध दिले

स्पष्टीकरण: मुलाला (अप्रत्यक्ष) आणि दूध (प्रत्यक्ष) अशी दोन कर्मे आहेत.
6. प्रत्यक्ष कर्म ओळखण्यासाठी क्रियापदाला कोणता प्रश्न विचारतात?
अकोणाला
बकधी
ककाय
डकोठे
योग्य उत्तर: क) काय

स्पष्टीकरण: क्रियापदाला 'काय' ने प्रश्न विचारल्यास प्रत्यक्ष कर्म मिळते.
7. अप्रत्यक्ष कर्म ओळखण्यासाठी क्रियापदाला कोणता प्रश्न विचारतात?
अकाय
बकोणाला
ककसे
डका
योग्य उत्तर: ब) कोणाला

स्पष्टीकरण: क्रियापदाला 'कोणाला' ने प्रश्न विचारल्यास अप्रत्यक्ष कर्म मिळते.
8. 'त्याने मला पेन दिले' या वाक्यातील क्रियापद कोणत्या प्रकारचे आहे?
अअकर्मक
बसकर्मक
कद्विकर्मक
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: क) द्विकर्मक

स्पष्टीकरण: येथे 'मला' आणि 'पेन' अशी दोन कर्मे आहेत, म्हणून हे द्विकर्मक आहे.
9. द्विकर्मक क्रियापदातील प्रत्यक्ष कर्म सहसा कसे असते?
अव्यक्तीवाचक
बवस्तूवाचक
कप्राणीवाचक
डभाववाचक
योग्य उत्तर: ब) वस्तूवाचक

स्पष्टीकरण: प्रत्यक्ष कर्म हे नेहमी वस्तूवाचक असते.
10. 'राजा भिकाऱ्याला दान देतो' या वाक्यातील कर्मे ओळखा.
अराजा, भिकाऱ्याला
बभिकाऱ्याला, दान
कराजा, दान
डदेतो, दान
योग्य उत्तर: ब) भिकाऱ्याला, दान

स्पष्टीकरण: भिकाऱ्याला (अप्रत्यक्ष) आणि दान (प्रत्यक्ष) ही दोन कर्मे आहेत.
11. खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
अद्विकर्मक क्रियापदाला दोन कर्मे असतात
बप्रत्यक्ष कर्म वस्तूवाचक असते
कअप्रत्यक्ष कर्म नेहमी निर्जीव असते
डअप्रत्यक्ष कर्माला 'ला' प्रत्यय असतो
योग्य उत्तर: क) अप्रत्यक्ष कर्म नेहमी निर्जीव असते

स्पष्टीकरण: अप्रत्यक्ष कर्म हे सजीव (व्यक्तीवाचक) असते, निर्जीव नसते.
12. 'आईने बाळाला दूध पाजले' - यात 'बाळाला' हे काय आहे?
अकर्ता
बप्रत्यक्ष कर्म
कअप्रत्यक्ष कर्म
डक्रियापद
योग्य उत्तर: क) अप्रत्यक्ष कर्म

स्पष्टीकरण: कोणाला पाजले? - बाळाला. हे अप्रत्यक्ष कर्म आहे.
13. द्विकर्मक क्रियापद नसलेले वाक्य ओळखा.
अत्याने मला पुस्तक दिले
बगुरुजींनी विद्यार्थ्यांना धडा शिकवला
कतो आंबा खातो
डआईने मुलाला गोष्ट सांगितली
योग्य उत्तर: क) तो आंबा खातो

स्पष्टीकरण: 'तो आंबा खातो' यात फक्त एकच कर्म (आंबा) आहे.
14. 'दिले' हे क्रियापद कोणत्या वाक्यात द्विकर्मक आहे?
अत्याने पेन दिले
बत्याने मला पेन दिले
कत्याने दिले
डपेन दिले गेले
योग्य उत्तर: ब) त्याने मला पेन दिले

स्पष्टीकरण: पर्याय २ मध्ये 'मला' आणि 'पेन' अशी दोन कर्मे आहेत.
15. वाक्यातील कर्माची संख्या किती असू शकते?
अफक्त एक
बफक्त दोन
कएक किंवा दोन
डतीन पेक्षा जास्त
योग्य उत्तर: क) एक किंवा दोन

स्पष्टीकरण: वाक्यात एक कर्म (सकर्मक) किंवा दोन कर्मे (द्विकर्मक) असू शकतात.
16. 'सांगितली' या क्रियापदाचा वापर करून द्विकर्मक वाक्य बनवा.
अत्याने गोष्ट सांगितली
बत्याने मला गोष्ट सांगितली
कगोष्ट सांगितली गेली
डत्याने सांगितले
योग्य उत्तर: ब) त्याने मला गोष्ट सांगितली

स्पष्टीकरण: पर्याय २ मध्ये 'मला' आणि 'गोष्ट' अशी दोन कर्मे आहेत.
17. द्विकर्मक क्रियापदाच्या बाबतीत 'गौण कर्म' म्हणजे काय?
अप्रत्यक्ष कर्म
बअप्रत्यक्ष कर्म
ककर्ता
डक्रियापद
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष कर्म

स्पष्टीकरण: अप्रत्यक्ष कर्मालाच गौण कर्म असेही म्हणतात.
18. 'शिक्षकांनी मुलाला बक्षीस दिले' - यात 'बक्षीस' हे काय आहे?
अकर्ता
बअप्रत्यक्ष कर्म
कप्रत्यक्ष कर्म
डक्रियापद
योग्य उत्तर: क) प्रत्यक्ष कर्म

स्पष्टीकरण: काय दिले? - बक्षीस. हे प्रत्यक्ष कर्म आहे.
19. द्विकर्मक क्रियापदाचे मुख्य वैशिष्ट्य कोणते?
अदोन कर्ते असणे
बदोन कर्मे असणे
कदोन क्रियापदे असणे
डदोन काळ असणे
योग्य उत्तर: ब) दोन कर्मे असणे

स्पष्टीकरण: द्विकर्मक क्रियापदाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात दोन कर्मे असतात.
20. 'त्याने मला प्रश्न विचारला' - यात 'मला' हे काय आहे?
अप्रत्यक्ष कर्म
बअप्रत्यक्ष कर्म
ककर्ता
डविधेय
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष कर्म

स्पष्टीकरण: कोणाला विचारला? - मला. हे अप्रत्यक्ष कर्म आहे.