MahaExam अभ्यास नोट्स

अकर्मक क्रियापद: संकल्पना आणि स्पष्टीकरण | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

अकर्मक क्रियापद: संकल्पना आणि स्पष्टीकरण

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणामध्ये क्रियापदाचे मुख्य दोन प्रकार पडतात - सकर्मक आणि अकर्मक. ज्या वाक्यात क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्माची गरज नसते, त्याला 'अकर्मक क्रियापद' म्हणतात.

सविस्तर माहिती

जेव्हा वाक्यातील क्रिया कर्त्यापासून सुरू होऊन कर्त्यापाशीच थांबते आणि त्या क्रियेचा परिणाम कर्मावर होत नाही, तेव्हा त्या क्रियापदाला 'अकर्मक क्रियापद' म्हणतात. अशा वाक्यात कर्म नसते. क्रियापद ओळखण्यासाठी 'काय' किंवा 'कोणाला' असा प्रश्न विचारल्यास उत्तर मिळत नाही.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अकर्मक क्रियापद

ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची अपेक्षा नसते, त्याला अकर्मक क्रियापद म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अकर्मक क्रियापदाच्या वाक्यात कर्म नसते.
  • क्रिया कर्त्यापासून सुरू होऊन कर्त्यापाशीच संपते.
  • वाक्यात 'काय' किंवा 'कोणाला' प्रश्न विचारल्यास उत्तर मिळत नाही.
  • अकर्मक क्रियापदे बहुधा स्थिती किंवा हालचाल दर्शवतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • अकर्मक क्रियापदाच्या वाक्यात कर्ता आणि क्रियापद असतेच.
  • अकर्मक क्रियापदे ही प्रामुख्याने 'अवस्था' किंवा 'स्थिती' दर्शवतात.
  • काही क्रियापदे ही संदर्भाप्रमाणे सकर्मक किंवा अकर्मक असू शकतात.

उदाहरणे

साधी उदाहरणे

१. मुलगा हसतो. २. पक्षी उडतात. ३. तो पडला. ४. ती झोपली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत क्रियापद ओळखताना कर्त्याला 'कोण' ने प्रश्न विचारा आणि कर्मासाठी 'काय' ने प्रश्न विचारा.
जर 'काय' चे उत्तर मिळत नसेल, तर ते क्रियापद अकर्मक असते.
धातूच्या शेवटी 'तो', 'ते', 'तात' अशी रूपे असल्यास ती अकर्मक असण्याची शक्यता जास्त असते.

⚠️ सामान्य चुका

अनेकदा विद्यार्थी कर्त्यालाच कर्म समजण्याची चूक करतात.
वाक्यातील क्रियाविशेषण अव्ययाला कर्म समजणे ही मोठी चूक आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी अकर्मक क्रियापद असलेले वाक्य ओळखा.
अराम आंबा खातो.
बमुलगा हसतो.
कआईने भाजी चिरली.
डत्याने पत्र लिहिले.
योग्य उत्तर: ब) मुलगा हसतो.

स्पष्टीकरण: हसणे ही क्रिया कर्त्यापाशीच संपते, यात कर्म नाही.
2. ज्या क्रियापदाला कर्माची गरज नसते, त्याला काय म्हणतात?
असकर्मक क्रियापद
बअकर्मक क्रियापद
कसंयुक्त क्रियापद
डसाधित क्रियापद
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक क्रियापद

स्पष्टीकरण: व्याख्येनुसार, कर्माची गरज नसलेले क्रियापद अकर्मक असते.
3. 'पक्षी आकाशात उडतात.' या वाक्यातील क्रियापद कोणत्या प्रकारचे आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कद्विकर्मक
डप्रयोजक
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक

स्पष्टीकरण: उडणे ही क्रिया अकर्मक आहे. आकाशात हे स्थळवाचक क्रियाविशेषण आहे, कर्म नाही.
4. खालीलपैकी कोणते वाक्य अकर्मक आहे?
अतो पुस्तक वाचतो.
बती गाणे गाते.
कतो पडला.
डत्याने चेंडू फेकला.
योग्य उत्तर: क) तो पडला.

स्पष्टीकरण: पडणे ही क्रिया अकर्मक आहे.
5. अकर्मक क्रियापद ओळखण्यासाठी कोणत्या शब्दाने प्रश्न विचारणे सोयीचे ठरते?
अकोणी
बकाय
ककधी
डकुठे
योग्य उत्तर: ब) काय

स्पष्टीकरण: क्रियापदाला 'काय' ने प्रश्न विचारल्यास कर्म मिळते, उत्तर न मिळाल्यास ते अकर्मक असते.
6. 'मुलगी रडते.' या वाक्यातील क्रियापद कोणते?
अमुलगी
बरडते
कमुलगी रडते
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) रडते

स्पष्टीकरण: रडते हे क्रियापद आहे आणि ते अकर्मक आहे.
7. खालीलपैकी अकर्मक क्रियापद नसलेले वाक्य कोणते?
अतो धावतो.
बती बसली.
कतो झोपला.
डत्याने आंबा खाल्ला.
योग्य उत्तर: ड) त्याने आंबा खाल्ला.

स्पष्टीकरण: खाल्ला हे सकर्मक क्रियापद आहे कारण त्याला 'आंबा' हे कर्म आहे.
8. 'तो वेगाने धावतो.' या वाक्यात 'वेगाने' काय आहे?
अकर्म
बकर्ता
कक्रियाविशेषण
डक्रियापद
योग्य उत्तर: क) क्रियाविशेषण

स्पष्टीकरण: वेगाने हे क्रियाविशेषण आहे, कर्म नाही.
9. अकर्मक क्रियापदाच्या वाक्यात कर्माची जागा काय असते?
अकर्म असतेच
बकर्म नसते
ककर्म कर्त्याच्या आधी असते
डकर्म क्रियापदाच्या नंतर असते
योग्य उत्तर: ब) कर्म नसते

स्पष्टीकरण: अकर्मक वाक्यात कर्म नसते.
10. 'सूर्य उगवला.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कद्विकर्मक
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक

स्पष्टीकरण: उगवणे ही क्रिया अकर्मक आहे.
11. खालीलपैकी कोणते क्रियापद नेहमी अकर्मक असते?
अखाणे
बलिहिणे
कहसणे
डपाहणे
योग्य उत्तर: क) हसणे

स्पष्टीकरण: हसणे हे अकर्मक क्रियापद आहे.
12. वाक्यात कर्म ओळखण्यासाठी क्रियापदाला कोणता प्रश्न विचारू नये?
अकाय
बकोणाला
ककोणी
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: क) कोणी

स्पष्टीकरण: कोणी हा प्रश्न कर्ता ओळखण्यासाठी विचारतात.
13. 'ती शांत बसली.' या वाक्यात 'शांत' काय आहे?
अकर्म
बकर्ता
कक्रियाविशेषण
डक्रियापद
योग्य उत्तर: क) क्रियाविशेषण

स्पष्टीकरण: शांत हे क्रियाविशेषण आहे.
14. अकर्मक क्रियापदाचे वाक्य निवडा.
अत्याने पत्र वाचले.
बआईने जेवण बनवले.
कतो आला.
डरामाने धनुष्य तोडले.
योग्य उत्तर: क) तो आला.

स्पष्टीकरण: येणे ही क्रिया अकर्मक आहे.
15. क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची अपेक्षा नसते, तेव्हा त्याला काय म्हणतात?
असकर्मक
बअकर्मक
कअपूर्ण
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक

स्पष्टीकरण: व्याख्येनुसार हे अकर्मक क्रियापद आहे.
16. 'तो शाळेत गेला.' या वाक्यात 'शाळेत' हे काय आहे?
अकर्म
बस्थळवाचक शब्द
ककर्ता
डक्रियापद
योग्य उत्तर: ब) स्थळवाचक शब्द

स्पष्टीकरण: शाळेत हे स्थळवाचक शब्द आहे, कर्म नाही.
17. खालीलपैकी अकर्मक क्रियापद कोणते?
अपिणे
बझोपणे
कदेणे
डघेणे
योग्य उत्तर: ब) झोपणे

स्पष्टीकरण: झोपणे हे अकर्मक क्रियापद आहे.
18. अकर्मक क्रियापदाच्या वाक्यात कर्ता असतो का?
अहो
बनाही
ककधीकधी
डसांगता येत नाही
योग्य उत्तर: अ) हो

स्पष्टीकरण: हो, अकर्मक वाक्यात कर्ता असतोच.
19. 'मुलगा खेळतो.' हे वाक्य कोणत्या प्रकारचे आहे?
असकर्मक
बअकर्मक
कद्विकर्मक
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: ब) अकर्मक

स्पष्टीकरण: खेळणे हे अकर्मक क्रियापद आहे.
20. अकर्मक क्रियापदाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय?
अकर्माची उपस्थिती
बकर्माचा अभाव
कदोन कर्ते असणे
डदोन क्रियापदे असणे
योग्य उत्तर: ब) कर्माचा अभाव

स्पष्टीकरण: अकर्मक क्रियापदाच्या वाक्यात कर्माचा अभाव असतो.