MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: रीतीभूत काळ (अभ्यासासाठी मार्गदर्शिका) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: रीतीभूत काळ (अभ्यासासाठी मार्गदर्शिका)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात 'काळ' हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. क्रियापदाच्या रूपावरून जेव्हा एखादी क्रिया भूतकाळात सतत घडत होती किंवा ती क्रिया करण्याची रीत (पद्धत) दर्शवली जाते, तेव्हा त्याला 'रीतीभूत काळ' किंवा 'अपूर्ण भूतकाळ' असे म्हणतात.

सविस्तर माहिती

रीतीभूत काळ म्हणजे अशी क्रिया जी भूतकाळात वारंवार घडत असे. या काळातील क्रियापदे ही क्रिया भूतकाळात सुरू होती आणि ती वारंवार घडत होती हे दर्शवतात. याला 'चालू-पूर्ण भूतकाळ' असेही काही संदर्भात म्हटले जाते. यात मुख्य क्रियापदाला 'त' प्रत्यय लागून पुढे 'असे', 'असत', 'असत', 'असत' अशी सहाय्यक क्रियापदे येतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

रीतीभूत काळ

भूतकाळात एखादी क्रिया वारंवार घडत होती किंवा ती क्रिया करण्याची रीत दर्शवली जाते, तेव्हा त्याला रीतीभूत काळ म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • क्रियापदाच्या मूळ धातूला 'त' प्रत्यय लागतो.
  • सहाय्यक क्रियापद म्हणून 'असे', 'असत', 'असत' यांचा वापर होतो.
  • ही क्रिया भूतकाळात सवयीची किंवा वारंवार घडणारी असते.
  • उदा. तो रोज व्यायाम करत असे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • रीतीभूत काळाला 'चालू-पूर्ण भूतकाळ' असेही म्हणतात.
  • या काळातील क्रियापदे सवय दर्शवतात.
  • स्पर्धा परीक्षेत यावर आधारित प्रश्न 'वाक्य ओळखा' या स्वरूपात येतात.

उदाहरणे

नित्य घडणाऱ्या क्रिया

मी रोज सकाळी लवकर उठत असे.

सवयीच्या क्रिया

तो नेहमी खोटे बोलत असे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्याच्या शेवटी 'असे' किंवा 'असत' आहे का ते तपासा.
क्रिया वारंवार घडतेय का हे तपासा.
धातू + त + असे/असत हे सूत्र लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

अपूर्ण भूतकाळ (उदा. तो खेळत होता) आणि रीतीभूत काळ (उदा. तो खेळत असे) यात गल्लत करणे.
प्रत्यय ओळखताना चूक करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी रीतीभूत काळाचे वाक्य ओळखा.
अतो अभ्यास करत होता.
बतो अभ्यास करत असे.
कतो अभ्यास करेल.
डतो अभ्यास करतो.
योग्य उत्तर: ब) तो अभ्यास करत असे.

स्पष्टीकरण: क्रिया भूतकाळात वारंवार घडत होती हे दर्शवण्यासाठी 'करत असे' हे योग्य रूप आहे.
2. 'मी रोज व्यायाम करत असे' - या वाक्यातील काळ कोणता?
अपूर्ण भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
करीतीभूत काळ
डसाधा वर्तमानकाळ
योग्य उत्तर: क) रीतीभूत काळ

स्पष्टीकरण: येथे 'करत असे' हे रीतीभूत काळाचे रूप आहे.
3. रीतीभूत काळाचे दुसरे नाव काय आहे?
अचालू-पूर्ण भूतकाळ
बसाधा भूतकाळ
कपूर्ण वर्तमानकाळ
डभविष्यकाळ
योग्य उत्तर: अ) चालू-पूर्ण भूतकाळ

स्पष्टीकरण: रीतीभूत काळाला काही व्याकरणाच्या पुस्तकात चालू-पूर्ण भूतकाळ असेही म्हणतात.
4. 'ती गाणे गात असे' - या वाक्याचे काळ ओळखा.
असाधा भूतकाळ
बरीतीभूत काळ
कअपूर्ण वर्तमानकाळ
डपूर्ण भूतकाळ
योग्य उत्तर: ब) रीतीभूत काळ

स्पष्टीकरण: धातूला 'त' प्रत्यय आणि पुढे 'असे' आल्यामुळे हा रीतीभूत काळ आहे.
5. रीतीभूत काळात क्रियापदाला कोणता प्रत्यय लागतो?
अला
बत
कतत
डअसेल
योग्य उत्तर: ब) त

स्पष्टीकरण: रीतीभूत काळात धातूला 'त' प्रत्यय लागतो.
6. 'आजी दररोज गोष्ट सांगत असे' - हे वाक्य कोणत्या काळातील आहे?
अरीतीभूत काळ
बपूर्ण भूतकाळ
कसाधा भूतकाळ
डअपूर्ण वर्तमानकाळ
योग्य उत्तर: अ) रीतीभूत काळ

स्पष्टीकरण: क्रिया वारंवार घडत असे म्हणून हा रीतीभूत काळ आहे.
7. खालीलपैकी कोणते वाक्य रीतीभूत काळात नाही?
अतो नेहमी धावत असे.
बती अभ्यास करत असे.
कआम्ही खेळत होतो.
डते रोज शाळेत जात असत.
योग्य उत्तर: क) आम्ही खेळत होतो.

स्पष्टीकरण: 'खेळत होतो' हे अपूर्ण भूतकाळाचे वाक्य आहे.
8. 'तो नेहमी खोटे बोलत असे' - यातील क्रियापद ओळखा.
अनेहमी
बखोटे
कबोलत असे
डतो
योग्य उत्तर: क) बोलत असे

स्पष्टीकरण: 'बोलत असे' हे संयुक्त क्रियापद असून ते रीतीभूत काळ दर्शवते.
9. रीतीभूत काळाचे वैशिष्ट्य काय आहे?
अक्रिया पूर्ण झालेली असते.
बक्रिया भविष्यात घडणार असते.
कक्रिया भूतकाळात वारंवार घडत असे.
डक्रिया आता घडत आहे.
योग्य उत्तर: क) क्रिया भूतकाळात वारंवार घडत असे.

स्पष्टीकरण: रीतीभूत काळ सवय किंवा वारंवारता दर्शवतो.
10. 'ते दरवर्षी गावाला जात असत' - या वाक्यातील काळ कोणता?
अरीतीभूत काळ
बपूर्ण भूतकाळ
कसाधा भूतकाळ
डभविष्यकाळ
योग्य उत्तर: अ) रीतीभूत काळ

स्पष्टीकरण: येथे 'जात असत' हे रीतीभूत काळाचे रूप आहे.
11. रीतीभूत काळासाठी कोणते सहाय्यक क्रियापद वापरले जाते?
अहोते
बअसे/असत
कआहे
डअसेल
योग्य उत्तर: ब) असे/असत

स्पष्टीकरण: रीतीभूत काळात 'असे' किंवा 'असत' हे सहाय्यक क्रियापद असते.
12. 'मी शाळेत जात असे' - या वाक्याचे रूपांतर पूर्ण भूतकाळात करा.
अमी शाळेत गेलो होतो.
बमी शाळेत जात होतो.
कमी शाळेत जातो.
डमी शाळेत जाईन.
योग्य उत्तर: अ) मी शाळेत गेलो होतो.

स्पष्टीकरण: पूर्ण भूतकाळात 'गेलो होतो' असे रूप येते.
13. खालीलपैकी रीतीभूत काळाचे वाक्य निवडा.
अतो आला होता.
बतो येत असे.
कतो येत आहे.
डतो येईल.
योग्य उत्तर: ब) तो येत असे.

स्पष्टीकरण: 'येत असे' हे रीतीभूत काळाचे रूप आहे.
14. 'मुले मैदानावर खेळत असत' - यातील काळ ओळखा.
अरीतीभूत काळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डसाधा वर्तमानकाळ
योग्य उत्तर: अ) रीतीभूत काळ

स्पष्टीकरण: येथे 'खेळत असत' हे रीतीभूत काळ दर्शवते.
15. रीतीभूत काळ म्हणजे काय?
अभूतकाळातील सवय
बभविष्यातील क्रिया
कवर्तमानकाळातील क्रिया
डपूर्ण झालेली क्रिया
योग्य उत्तर: अ) भूतकाळातील सवय

स्पष्टीकरण: रीतीभूत काळ म्हणजे भूतकाळातील सवयीची क्रिया.
16. 'तो नेहमी लवकर उठत असे' - या वाक्यातील 'उठत असे' हे काय आहे?
अनाम
बविशेषण
कक्रियापद
डक्रियाविशेषण
योग्य उत्तर: क) क्रियापद

स्पष्टीकरण: 'उठत असे' हे क्रियापद आहे.
17. रीतीभूत काळाचे वाक्य ओळखा.
अमी आंबा खाल्ला.
बमी आंबा खात असे.
कमी आंबा खात आहे.
डमी आंबा खाल्ला होता.
योग्य उत्तर: ब) मी आंबा खात असे.

स्पष्टीकरण: 'खात असे' हे रीतीभूत काळाचे रूप आहे.
18. 'ते नेहमी खरे बोलत असत' - या वाक्यातील काळ कोणता?
अरीतीभूत काळ
बपूर्ण भूतकाळ
कअपूर्ण भूतकाळ
डसाधा वर्तमानकाळ
योग्य उत्तर: अ) रीतीभूत काळ

स्पष्टीकरण: येथे 'बोलत असत' हे रीतीभूत काळ आहे.
19. रीतीभूत काळातील क्रियापदाचे रूप कसे असते?
अधातू + त + असे/असत
बधातू + ला + होता
कधातू + त + आहे
डधातू + ल + असेल
योग्य उत्तर: अ) धातू + त + असे/असत

स्पष्टीकरण: हे रीतीभूत काळाचे अचूक सूत्र आहे.
20. 'ती रोज अभ्यास करत असे' - या वाक्यातील 'करत' हा काय आहे?
अधातू
बप्रत्यय
कक्रियापद
डनाम
योग्य उत्तर: ब) प्रत्यय

स्पष्टीकरण: 'कर' या धातूला 'त' हा प्रत्यय लागला आहे.
विषयातील सर्व नोट्स