MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: भूतकाळ (Past Tense) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: भूतकाळ (Past Tense)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

क्रियापदाच्या रूपावरून जेव्हा एखादी क्रिया घडून गेलेली असते, तेव्हा त्या काळाला 'भूतकाळ' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने भूतकाळाचे उपप्रकार समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

भूतकाळ म्हणजे क्रिया पूर्ण होऊन गेलेली असते. मराठी व्याकरणात भूतकाळाचे मुख्य पाच उपप्रकार पडतात: १. सामान्य भूतकाळ, २. अपूर्ण (चालू) भूतकाळ, ३. पूर्ण भूतकाळ, ४. रीती (चालू-पूर्ण) भूतकाळ आणि ५. हेतुहेतुमद् भूतकाळ.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सामान्य भूतकाळ

क्रिया नुकतीच घडून गेली आहे असे दर्शवणारा काळ.

अपूर्ण भूतकाळ

भूतकाळात क्रिया सुरू होती पण पूर्ण झाली नव्हती.

पूर्ण भूतकाळ

भूतकाळात क्रिया पूर्ण झालेली असते.

रीती भूतकाळ

भूतकाळात क्रिया सतत घडत होती किंवा ती एक रीत होती.

हेतुहेतुमद् भूतकाळ

एखादी क्रिया घडली असती पण दुसऱ्या क्रियेवर अवलंबून होती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • सामान्य भूतकाळात कर्त्याला 'ने' प्रत्यय लागतो (सकर्मक असल्यास).
  • अपूर्ण भूतकाळात 'होता/होती/होते' या सहाय्यक क्रियापदाचा वापर होतो.
  • पूर्ण भूतकाळात क्रिया पूर्ण झाल्याचा बोध होतो.
  • रीती भूतकाळात 'असे' किंवा 'करत असे' अशी रचना असते.
  • हेतुहेतुमद् भूतकाळात 'जर-तर' चा भाव असतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • सकर्मक धातूच्या सामान्य भूतकाळात कर्त्याला 'ने' प्रत्यय लागतो.
  • अकर्मक धातूच्या सामान्य भूतकाळात कर्त्याला प्रत्यय लागत नाही.
  • रीती भूतकाळाला 'चालू-पूर्ण भूतकाळ' असेही म्हणतात.

उदाहरणे

सामान्य भूतकाळ

राम आंबा खाल्ला.

अपूर्ण भूतकाळ

राम आंबा खात होता.

पूर्ण भूतकाळ

रामने आंबा खाल्ला होता.

रीती भूतकाळ

राम आंबा खात असे.

हेतुहेतुमद् भूतकाळ

जर रामने अभ्यास केला असता, तर तो पास झाला असता.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील सहाय्यक क्रियापद ओळखून काळ ठरवा.
सकर्मक आणि अकर्मक क्रियापदांमधील फरक लक्षात ठेवा.
परीक्षेत 'असे' किंवा 'करत असे' दिसल्यास तो रीती भूतकाळ असतो.

⚠️ सामान्य चुका

सामान्य भूतकाळ आणि पूर्ण भूतकाळ यात गल्लत करणे.
सकर्मक क्रियापदाच्या बाबतीत कर्त्याचा प्रत्यय विसरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मी आंबा खाल्ला. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: अ) सामान्य भूतकाळ

स्पष्टीकरण: क्रिया नुकतीच घडून गेली आहे, म्हणून हा सामान्य भूतकाळ आहे.
2. तो गाणे गात होता. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: ब) अपूर्ण भूतकाळ

स्पष्टीकरण: क्रिया भूतकाळात सुरू होती, म्हणून हा अपूर्ण भूतकाळ आहे.
3. त्याने आंबा खाल्ला होता. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: क) पूर्ण भूतकाळ

स्पष्टीकरण: क्रिया पूर्ण झाली आहे, म्हणून हा पूर्ण भूतकाळ आहे.
4. तो रोज व्यायाम करत असे. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: ड) रीती भूतकाळ

स्पष्टीकरण: ही एक रीत दर्शवते, म्हणून हा रीती भूतकाळ आहे.
5. जर पाऊस पडला असता, तर पीक आले असते. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डहेतुहेतुमद् भूतकाळ
योग्य उत्तर: ड) हेतुहेतुमद् भूतकाळ

स्पष्टीकरण: एका क्रियेवर दुसरी क्रिया अवलंबून आहे, म्हणून हा हेतुहेतुमद् भूतकाळ आहे.
6. खालीलपैकी कोणता भूतकाळाचा उपप्रकार नाही?
असामान्य
बअपूर्ण
कपूर्ण
डसाधा वर्तमान
योग्य उत्तर: ड) साधा वर्तमान

स्पष्टीकरण: साधा वर्तमान हा वर्तमानकाळाचा प्रकार आहे.
7. सकर्मक धातूच्या सामान्य भूतकाळात कर्त्याला कोणता प्रत्यय लागतो?
अला
बने
कस
डते
योग्य उत्तर: ब) ने

स्पष्टीकरण: सकर्मक धातूच्या सामान्य भूतकाळात कर्त्याला 'ने' प्रत्यय लागतो.
8. मी पत्र लिहिले. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: अ) सामान्य भूतकाळ

स्पष्टीकरण: हे सामान्य भूतकाळाचे उदाहरण आहे.
9. मुले खेळत होती. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: ब) अपूर्ण भूतकाळ

स्पष्टीकरण: क्रिया चालू होती, म्हणून हा अपूर्ण भूतकाळ आहे.
10. त्याने काम पूर्ण केले होते. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: क) पूर्ण भूतकाळ

स्पष्टीकरण: क्रिया पूर्ण झाली होती, म्हणून हा पूर्ण भूतकाळ आहे.
11. तो नेहमी खोटे बोलत असे. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: ड) रीती भूतकाळ

स्पष्टीकरण: ही एक सवय किंवा रीत आहे, म्हणून हा रीती भूतकाळ आहे.
12. मी अभ्यास केला असता, तर पास झालो असतो. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डहेतुहेतुमद् भूतकाळ
योग्य उत्तर: ड) हेतुहेतुमद् भूतकाळ

स्पष्टीकरण: हे हेतुहेतुमद् भूतकाळाचे उदाहरण आहे.
13. खालीलपैकी पूर्ण भूतकाळाचे वाक्य ओळखा.
अमी आंबा खाल्ला.
बमी आंबा खात होतो.
कमी आंबा खाल्ला होता.
डमी आंबा खात असे.
योग्य उत्तर: क) मी आंबा खाल्ला होता.

स्पष्टीकरण: क्रिया पूर्ण झाल्याचा बोध होतो, म्हणून हा पूर्ण भूतकाळ आहे.
14. खालीलपैकी अपूर्ण भूतकाळाचे वाक्य ओळखा.
अतो आला.
बतो येत होता.
कतो आला होता.
डतो येत असे.
योग्य उत्तर: ब) तो येत होता.

स्पष्टीकरण: क्रिया चालू होती, म्हणून हा अपूर्ण भूतकाळ आहे.
15. सामान्य भूतकाळात क्रियापदाचे रूप कसे असते?
अधातू + ला/ली/ले
बधातू + त + होता
कधातू + ला + होता
डधातू + त + असे
योग्य उत्तर: अ) धातू + ला/ली/ले

स्पष्टीकरण: सामान्य भूतकाळात धातूला ला/ली/ले प्रत्यय लागतात.
16. रीती भूतकाळाला दुसरे काय म्हणतात?
अपूर्ण भूतकाळ
बचालू-पूर्ण भूतकाळ
कसामान्य भूतकाळ
डहेतुहेतुमद् भूतकाळ
योग्य उत्तर: ब) चालू-पूर्ण भूतकाळ

स्पष्टीकरण: रीती भूतकाळाला चालू-पूर्ण भूतकाळ असेही म्हणतात.
17. तो शाळेत गेला. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: अ) सामान्य भूतकाळ

स्पष्टीकरण: हे सामान्य भूतकाळाचे उदाहरण आहे.
18. आम्ही खेळत होतो. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: ब) अपूर्ण भूतकाळ

स्पष्टीकरण: क्रिया चालू होती, म्हणून हा अपूर्ण भूतकाळ आहे.
19. त्याने पुस्तक वाचले होते. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: क) पूर्ण भूतकाळ

स्पष्टीकरण: क्रिया पूर्ण झाली होती, म्हणून हा पूर्ण भूतकाळ आहे.
20. तो दररोज व्यायाम करत असे. हे वाक्य कोणत्या काळाचे आहे?
असामान्य भूतकाळ
बअपूर्ण भूतकाळ
कपूर्ण भूतकाळ
डरीती भूतकाळ
योग्य उत्तर: ड) रीती भूतकाळ

स्पष्टीकरण: ही एक रीत आहे, म्हणून हा रीती भूतकाळ आहे.