MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: वृत्त (Vrutta) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: वृत्त (Vrutta)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी कवितेमध्ये अक्षरांची संख्या, त्यांचे क्रम आणि मात्रा यांच्या विशिष्ट रचनेला 'वृत्त' असे म्हणतात. वृत्तामुळे कवितेला लय आणि गोडवा प्राप्त होतो.

सविस्तर माहिती

वृत्त म्हणजे अक्षरांच्या संख्येवर आणि क्रमावर आधारित काव्यरचना. मराठीत प्रामुख्याने 'अक्षरगणवृत्त' आणि 'मात्रावृत्त' असे दोन मुख्य प्रकार पडतात. अक्षरगणवृत्तात अक्षरांची संख्या आणि लघु-गुरू क्रम महत्त्वाचा असतो, तर मात्रावृत्तात मात्रांची संख्या मोजली जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

लघु (L)

ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो (उदा. अ, इ, उ). चिन्हे: 'I'

गुरू (G)

ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो (उदा. आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ). चिन्हे: '-'

गण

तीन अक्षरांचा एक समूह म्हणजे 'गण'. एकूण ८ गण आहेत (य, म, त, र, ज, भ, न, स).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • वृत्ताचे मुख्य दोन प्रकार: अक्षरगणवृत्त आणि मात्रावृत्त.
  • लघु-गुरू ठरवण्याचे नियम: रस्व स्वर लघु, दीर्घ स्वर गुरू.
  • यमाताराजभानसलगा हे सूत्र गण ओळखण्यासाठी वापरतात.
  • भुजंगप्रयात, वसंततिलका, मालिनी ही प्रमुख अक्षरगणवृत्ते आहेत.
  • अभंग, ओवी ही मात्रावृत्ताची उदाहरणे आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • वृत्तबद्ध रचनेला 'पद्य' असे म्हणतात.
  • गण ओळखण्यासाठी 'यमाताराजभानसलगा' हे सूत्र अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
  • वृत्ताच्या अभ्यासाला 'छंदशास्त्र' म्हणतात.

उदाहरणे

भुजंगप्रयात वृत्त

द्रुता विलंबिता अनुक्रमे यगण चार येतात. उदा. 'मना चंदनाचे परी त्वा झिजावे'.

मात्रावृत्त (ओवी)

संत ज्ञानेश्वरांची ज्ञानेश्वरी ओवीबद्ध आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत गण पाडताना अक्षरांचे लघु-गुरू नीट तपासा.
यमाताराजभानसलगा हे सूत्र तोंडपाठ ठेवा.
अक्षरसंख्या मोजून पर्यायांची पडताळणी करा.

⚠️ सामान्य चुका

जोडाक्षरापूर्वीच्या अक्षराला गुरू मानण्यास विसरणे.
दीर्घ स्वरांना लघु समजणे.
गणांची संख्या चुकीची मोजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठीत वृत्ताचे मुख्य किती प्रकार आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: अ) दोन

स्पष्टीकरण: मराठीत प्रामुख्याने अक्षरगणवृत्त आणि मात्रावृत्त असे दोन प्रकार आहेत.
2. तीन अक्षरांच्या समूहाला काय म्हणतात?
अवृत्त
बगण
कमात्रा
डचरण
योग्य उत्तर: ब) गण

स्पष्टीकरण: तीन अक्षरांच्या समूहाला 'गण' असे म्हणतात.
3. यमाताराजभानसलगा या सूत्रात 'य' गणाचे स्वरूप काय आहे?
अलघु-गुरू-गुरू
बगुरू-लघु-लघु
कलघु-लघु-गुरू
डगुरू-गुरू-गुरू
योग्य उत्तर: अ) लघु-गुरू-गुरू

स्पष्टीकरण: यगण म्हणजे लघु-गुरू-गुरू (I--).
4. खालीलपैकी कोणता गण नाही?
अयगण
बमगण
कसगण
डकगण
योग्य उत्तर: ड) कगण

स्पष्टीकरण: कगण असा कोणताही गण छंदशास्त्रात नाही.
5. ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो, त्याला काय म्हणतात?
अगुरू
बलघु
कप्लुत
डदीर्घ
योग्य उत्तर: ब) लघु

स्पष्टीकरण: कमी वेळ लागणाऱ्या अक्षराला 'लघु' म्हणतात.
6. दीर्घ स्वरांना काय मानले जाते?
अलघु
बगुरू
कगण
डमात्रा
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वरांना 'गुरू' मानले जाते.
7. भुजंगप्रयात वृत्तात प्रत्येक चरणात किती अक्षरे असतात?
अ१०
ब११
क१२
ड१४
योग्य उत्तर: क) १२

स्पष्टीकरण: भुजंगप्रयात वृत्तात १२ अक्षरे असतात.
8. मात्रावृत्ताचे उदाहरण कोणते?
अभुजंगप्रयात
बवसंततिलका
कओवी
डमालिनी
योग्य उत्तर: क) ओवी

स्पष्टीकरण: ओवी हे मात्रावृत्ताचे उदाहरण आहे.
9. छंदशास्त्रात 'गुरू' दर्शवण्यासाठी कोणते चिन्ह वापरतात?
अI
ब-
कx
डo
योग्य उत्तर: ब) -

स्पष्टीकरण: गुरूसाठी '-' हे चिन्ह वापरतात.
10. जोडाक्षराच्या पूर्वीचे अक्षर नेहमी काय असते?
अलघु
बगुरू
कदीर्घ
डरस्व
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: जोडाक्षराच्या पूर्वीचे अक्षर गुरू मानले जाते.
11. मगण म्हणजे काय?
अगुरू-गुरू-गुरू
बलघु-लघु-लघु
कगुरू-लघु-गुरू
डलघु-गुरू-लघु
योग्य उत्तर: अ) गुरू-गुरू-गुरू

स्पष्टीकरण: मगण म्हणजे तिन्ही अक्षरे गुरू (---).
12. वृत्ताच्या अभ्यासाला काय म्हणतात?
अशब्दशास्त्र
बछंदशास्त्र
कव्याकरण
डकाव्यशास्त्र
योग्य उत्तर: ब) छंदशास्त्र

स्पष्टीकरण: वृत्ताच्या अभ्यासाला छंदशास्त्र म्हणतात.
13. खालीलपैकी कोणते अक्षर 'लघु' आहे?
अआ
बई
कक
डओ
योग्य उत्तर: क) क

स्पष्टीकरण: 'क' हे रस्व अक्षर असल्याने ते लघु आहे.
14. वृत्त म्हणजे काय?
अअक्षरांची संख्या व क्रम
बकेवळ शब्दांचा अर्थ
ककेवळ यमक
डकेवळ अलंकार
योग्य उत्तर: अ) अक्षरांची संख्या व क्रम

स्पष्टीकरण: वृत्त म्हणजे अक्षरांची संख्या आणि त्यांचा विशिष्ट क्रम.
15. यगण म्हणजे काय?
अI--
ब--I
कIII
ड---
योग्य उत्तर: अ) I--

स्पष्टीकरण: यगण म्हणजे लघु-गुरू-गुरू (I--).
16. मात्रावृत्तात कशाची गणना केली जाते?
अअक्षरांची
बमात्रांची
कशब्दांची
डविरामांची
योग्य उत्तर: ब) मात्रांची

स्पष्टीकरण: मात्रावृत्तात मात्रांची गणना केली जाते.
17. वसंततिलका वृत्तात किती अक्षरे असतात?
अ१२
ब१४
क१५
ड१६
योग्य उत्तर: ब) १४

स्पष्टीकरण: वसंततिलका वृत्तात १४ अक्षरे असतात.
18. छंदशास्त्रात एकूण किती गण आहेत?
अ६
ब७
क८
ड९
योग्य उत्तर: क) ८

स्पष्टीकरण: छंदशास्त्रात एकूण ८ गण आहेत.
19. ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो, त्याला काय म्हणतात?
अलघु
बगुरू
करस्व
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: जास्त वेळ लागणाऱ्या अक्षराला गुरू म्हणतात.
20. मराठी कवितेत लयीसाठी कशाचा वापर होतो?
अवृत्त
बअलंकार
कसमास
डप्रयोग
योग्य उत्तर: अ) वृत्त

स्पष्टीकरण: कवितेत लयीसाठी वृत्ताचा वापर होतो.