मराठी व्याकरण: वृत्त (Vrutta) | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
मराठी व्याकरण: वृत्त (Vrutta)
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी कवितेमध्ये अक्षरांची संख्या, त्यांचे क्रम आणि मात्रा यांच्या विशिष्ट रचनेला 'वृत्त' असे म्हणतात. वृत्तामुळे कवितेला लय आणि गोडवा प्राप्त होतो.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो (उदा. अ, इ, उ). चिन्हे: 'I'
ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो (उदा. आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ). चिन्हे: '-'
तीन अक्षरांचा एक समूह म्हणजे 'गण'. एकूण ८ गण आहेत (य, म, त, र, ज, भ, न, स).
महत्त्वाचे मुद्दे
- वृत्ताचे मुख्य दोन प्रकार: अक्षरगणवृत्त आणि मात्रावृत्त.
- लघु-गुरू ठरवण्याचे नियम: रस्व स्वर लघु, दीर्घ स्वर गुरू.
- यमाताराजभानसलगा हे सूत्र गण ओळखण्यासाठी वापरतात.
- भुजंगप्रयात, वसंततिलका, मालिनी ही प्रमुख अक्षरगणवृत्ते आहेत.
- अभंग, ओवी ही मात्रावृत्ताची उदाहरणे आहेत.
महत्त्वाची तथ्ये
- वृत्तबद्ध रचनेला 'पद्य' असे म्हणतात.
- गण ओळखण्यासाठी 'यमाताराजभानसलगा' हे सूत्र अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
- वृत्ताच्या अभ्यासाला 'छंदशास्त्र' म्हणतात.
उदाहरणे
भुजंगप्रयात वृत्त
द्रुता विलंबिता अनुक्रमे यगण चार येतात. उदा. 'मना चंदनाचे परी त्वा झिजावे'.
मात्रावृत्त (ओवी)
संत ज्ञानेश्वरांची ज्ञानेश्वरी ओवीबद्ध आहे.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: मराठीत प्रामुख्याने अक्षरगणवृत्त आणि मात्रावृत्त असे दोन प्रकार आहेत.
स्पष्टीकरण: तीन अक्षरांच्या समूहाला 'गण' असे म्हणतात.
स्पष्टीकरण: यगण म्हणजे लघु-गुरू-गुरू (I--).
स्पष्टीकरण: कगण असा कोणताही गण छंदशास्त्रात नाही.
स्पष्टीकरण: कमी वेळ लागणाऱ्या अक्षराला 'लघु' म्हणतात.
स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वरांना 'गुरू' मानले जाते.
स्पष्टीकरण: भुजंगप्रयात वृत्तात १२ अक्षरे असतात.
स्पष्टीकरण: ओवी हे मात्रावृत्ताचे उदाहरण आहे.
स्पष्टीकरण: गुरूसाठी '-' हे चिन्ह वापरतात.
स्पष्टीकरण: जोडाक्षराच्या पूर्वीचे अक्षर गुरू मानले जाते.
स्पष्टीकरण: मगण म्हणजे तिन्ही अक्षरे गुरू (---).
स्पष्टीकरण: वृत्ताच्या अभ्यासाला छंदशास्त्र म्हणतात.
स्पष्टीकरण: 'क' हे रस्व अक्षर असल्याने ते लघु आहे.
स्पष्टीकरण: वृत्त म्हणजे अक्षरांची संख्या आणि त्यांचा विशिष्ट क्रम.
स्पष्टीकरण: यगण म्हणजे लघु-गुरू-गुरू (I--).
स्पष्टीकरण: मात्रावृत्तात मात्रांची गणना केली जाते.
स्पष्टीकरण: वसंततिलका वृत्तात १४ अक्षरे असतात.
स्पष्टीकरण: छंदशास्त्रात एकूण ८ गण आहेत.
स्पष्टीकरण: जास्त वेळ लागणाऱ्या अक्षराला गुरू म्हणतात.
स्पष्टीकरण: कवितेत लयीसाठी वृत्ताचा वापर होतो.