MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: मात्राछंद (Matra Chhand) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: मात्राछंद (Matra Chhand)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी पद्यरचनेत छंदांचे दोन मुख्य प्रकार पडतात: अक्षरछंद आणि मात्राछंद. मात्राछंदामध्ये अक्षरांच्या संख्येपेक्षा त्यांच्या उच्चारणासाठी लागणाऱ्या वेळेला (मात्रा) अधिक महत्त्व असते.

सविस्तर माहिती

मात्राछंदामध्ये लघू (I) आणि गुरू (U) या मात्रांच्या गणनेवर आधारित रचना असते. लघू अक्षराची मात्रा '१' असते, तर गुरू अक्षराची मात्रा '२' असते. ज्या छंदात ठराविक मात्रांच्या आवर्तनावर आधारित रचना असते, त्याला मात्राछंद म्हणतात. मराठीत 'पादाकुलक', 'दिंडी', 'अभंग' हे मात्राछंदाचे प्रमुख प्रकार आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मात्रा

अक्षर उच्चारण्यासाठी लागणारा वेळ म्हणजे मात्रा. लघू (I) = १ मात्रा, गुरू (U) = २ मात्रा.

मात्राछंद

ज्या छंदात अक्षरांच्या संख्येपेक्षा मात्रांच्या संख्येला महत्त्व असते, त्याला मात्राछंद म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • लघू (I) अक्षराची मात्रा १ असते.
  • गुरू (U) अक्षराची मात्रा २ असते.
  • मात्राछंदात यती (विराम) महत्त्वाचा असतो.
  • अभंग हा मराठीतील सर्वात लोकप्रिय मात्राछंद आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संत तुकारामांचे अभंग हे मात्राछंदाचे उत्तम उदाहरण आहेत.
  • पादाकुलक छंदात १६ मात्रा असतात.
  • मात्रा मोजताना काना, मात्रा, वेलांटी यांचा विचार करून लघू-गुरू ठरवले जातात.

उदाहरणे

अभंग

अभंग हे चार चरणांचे असते. पहिल्या तीन चरणांत ६-६ मात्रा आणि चौथ्या चरणात ४ मात्रा असतात.

दिंडी

दिंडी छंदात १९ मात्रा असतात (९+१० असा यती असतो).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत मात्रा मोजताना काना, वेलांटी, उकार नीट तपासा.
संयुक्त अक्षराच्या आधीच्या अक्षराला गुरू मानावे, हे लक्षात ठेवा.
अभंग आणि दिंडी यांच्या मात्रांची संख्या पाठ ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

संयुक्त अक्षराच्या आधीच्या अक्षराला लघू समजणे.
दीर्घ वेलांटी किंवा उकार असलेल्या अक्षराला लघू समजणे.
मात्रा मोजताना यतीकडे दुर्लक्ष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. लघू अक्षराची मात्रा किती असते?
अ१
ब२
क३
ड०
योग्य उत्तर: अ) १

स्पष्टीकरण: लघू अक्षराची मात्रा १ असते.
2. गुरू अक्षराची मात्रा किती असते?
अ१
ब२
क३
ड४
योग्य उत्तर: ब) २

स्पष्टीकरण: गुरू अक्षराची मात्रा २ असते.
3. अभंग कोणत्या प्रकारचा छंद आहे?
अअक्षरछंद
बमात्राछंद
कमुक्तछंद
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मात्राछंद

स्पष्टीकरण: अभंग हा मात्राछंदाचा प्रकार आहे.
4. दिंडी छंदात एकूण किती मात्रा असतात?
अ१६
ब१८
क१९
ड२०
योग्य उत्तर: क) १९

स्पष्टीकरण: दिंडी छंदात १९ मात्रा असतात.
5. पादाकुलक छंदात किती मात्रा असतात?
अ१४
ब१५
क१६
ड१७
योग्य उत्तर: क) १६

स्पष्टीकरण: पादाकुलक छंदात १६ मात्रा असतात.
6. संयुक्त अक्षराच्या आधीच्या अक्षराला काय मानले जाते?
अलघू
बगुरू
कदोन्ही
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: संयुक्त अक्षराच्या आधीचे अक्षर गुरू असते.
7. मात्राछंदात कशावर आधारित रचना असते?
अअक्षरांची संख्या
बमात्रांची संख्या
कशब्दांची संख्या
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मात्रांची संख्या

स्पष्टीकरण: मात्राछंदात मात्रांच्या संख्येला महत्त्व असते.
8. दीर्घ स्वर असलेल्या अक्षराची मात्रा किती असते?
अ१
ब२
क३
ड०
योग्य उत्तर: ब) २

स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वर गुरू असतो, म्हणून त्याची मात्रा २ असते.
9. मराठीतील प्रसिद्ध 'अभंग' रचना कोणत्या संतांनी लोकप्रिय केली?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत तुकाराम
कसंत नामदेव
डसंत एकनाथ
योग्य उत्तर: ब) संत तुकाराम

स्पष्टीकरण: संत तुकारामांचे अभंग प्रसिद्ध आहेत.
10. छंदात 'यती' म्हणजे काय?
अअक्षराची संख्या
बविराम
कमात्रा
डगुरू
योग्य उत्तर: ब) विराम

स्पष्टीकरण: यती म्हणजे पद्य वाचताना घ्यायचा विराम.
11. खालीलपैकी कोणता मात्राछंदाचा प्रकार नाही?
अअभंग
बदिंडी
कपादाकुलक
डभुजंगप्रयात
योग्य उत्तर: ड) भुजंगप्रयात

स्पष्टीकरण: भुजंगप्रयात हा अक्षरछंद (वृत्त) आहे.
12. लघू चिन्हासाठी कोणते चिन्ह वापरतात?
अI
बU
कS
डO
योग्य उत्तर: अ) I

स्पष्टीकरण: लघूसाठी 'I' हे चिन्ह वापरतात.
13. गुरू चिन्हासाठी कोणते चिन्ह वापरतात?
अI
बU
कX
डY
योग्य उत्तर: ब) U

स्पष्टीकरण: गुरूसाठी 'U' हे चिन्ह वापरतात.
14. मात्रा मोजताना कशाचा विचार केला जातो?
अअक्षरांचा उच्चार
बअक्षरांचा आकार
कअक्षरांचा रंग
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) अक्षरांचा उच्चार

स्पष्टीकरण: उच्चारणासाठी लागणाऱ्या वेळेनुसार मात्रा ठरतात.
15. दिंडी छंदात यती कोठे असतो?
अ८ व्या मात्रेवर
ब९ व्या मात्रेवर
क१० व्या मात्रेवर
ड१२ व्या मात्रेवर
योग्य उत्तर: ब) ९ व्या मात्रेवर

स्पष्टीकरण: दिंडीत ९+१० असा यती असतो.
16. ज्या अक्षरात रस्व स्वर असतो, त्याला काय म्हणतात?
अलघू
बगुरू
कसंयुक्त
डदीर्घ
योग्य उत्तर: अ) लघू

स्पष्टीकरण: रस्व स्वर लघू असतो.
17. मात्राछंदात कशाचे महत्त्व जास्त असते?
अअक्षर संख्या
बमात्रा संख्या
कअक्षर रचना
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मात्रा संख्या

स्पष्टीकरण: मात्राछंदात मात्रांची संख्या महत्त्वाची असते.
18. खालीलपैकी कोणत्या छंदाला 'मात्रावृत्त' असेही म्हणतात?
अअक्षरछंद
बमात्राछंद
कमुक्तछंद
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मात्राछंद

स्पष्टीकरण: मात्राछंदाला मात्रावृत्त असेही म्हणतात.
19. अभंगाच्या पहिल्या तीन चरणांत किती मात्रा असतात?
अ४
ब५
क६
ड८
योग्य उत्तर: क) ६

स्पष्टीकरण: अभंगाच्या पहिल्या तीन चरणांत ६ मात्रा असतात.
20. मात्राछंद ओळखण्यासाठी काय आवश्यक आहे?
अअक्षरे मोजणे
बमात्रा मोजणे
कशब्द मोजणे
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) मात्रा मोजणे

स्पष्टीकरण: मात्रा मोजूनच मात्राछंद ओळखता येतो.