मराठी व्याकरण: मात्राछंद (Matra Chhand) | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
मराठी व्याकरण: मात्राछंद (Matra Chhand)
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी पद्यरचनेत छंदांचे दोन मुख्य प्रकार पडतात: अक्षरछंद आणि मात्राछंद. मात्राछंदामध्ये अक्षरांच्या संख्येपेक्षा त्यांच्या उच्चारणासाठी लागणाऱ्या वेळेला (मात्रा) अधिक महत्त्व असते.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
अक्षर उच्चारण्यासाठी लागणारा वेळ म्हणजे मात्रा. लघू (I) = १ मात्रा, गुरू (U) = २ मात्रा.
ज्या छंदात अक्षरांच्या संख्येपेक्षा मात्रांच्या संख्येला महत्त्व असते, त्याला मात्राछंद म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
- लघू (I) अक्षराची मात्रा १ असते.
- गुरू (U) अक्षराची मात्रा २ असते.
- मात्राछंदात यती (विराम) महत्त्वाचा असतो.
- अभंग हा मराठीतील सर्वात लोकप्रिय मात्राछंद आहे.
महत्त्वाची तथ्ये
- संत तुकारामांचे अभंग हे मात्राछंदाचे उत्तम उदाहरण आहेत.
- पादाकुलक छंदात १६ मात्रा असतात.
- मात्रा मोजताना काना, मात्रा, वेलांटी यांचा विचार करून लघू-गुरू ठरवले जातात.
उदाहरणे
अभंग
अभंग हे चार चरणांचे असते. पहिल्या तीन चरणांत ६-६ मात्रा आणि चौथ्या चरणात ४ मात्रा असतात.
दिंडी
दिंडी छंदात १९ मात्रा असतात (९+१० असा यती असतो).
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: लघू अक्षराची मात्रा १ असते.
स्पष्टीकरण: गुरू अक्षराची मात्रा २ असते.
स्पष्टीकरण: अभंग हा मात्राछंदाचा प्रकार आहे.
स्पष्टीकरण: दिंडी छंदात १९ मात्रा असतात.
स्पष्टीकरण: पादाकुलक छंदात १६ मात्रा असतात.
स्पष्टीकरण: संयुक्त अक्षराच्या आधीचे अक्षर गुरू असते.
स्पष्टीकरण: मात्राछंदात मात्रांच्या संख्येला महत्त्व असते.
स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वर गुरू असतो, म्हणून त्याची मात्रा २ असते.
स्पष्टीकरण: संत तुकारामांचे अभंग प्रसिद्ध आहेत.
स्पष्टीकरण: यती म्हणजे पद्य वाचताना घ्यायचा विराम.
स्पष्टीकरण: भुजंगप्रयात हा अक्षरछंद (वृत्त) आहे.
स्पष्टीकरण: लघूसाठी 'I' हे चिन्ह वापरतात.
स्पष्टीकरण: गुरूसाठी 'U' हे चिन्ह वापरतात.
स्पष्टीकरण: उच्चारणासाठी लागणाऱ्या वेळेनुसार मात्रा ठरतात.
स्पष्टीकरण: दिंडीत ९+१० असा यती असतो.
स्पष्टीकरण: रस्व स्वर लघू असतो.
स्पष्टीकरण: मात्राछंदात मात्रांची संख्या महत्त्वाची असते.
स्पष्टीकरण: मात्राछंदाला मात्रावृत्त असेही म्हणतात.
स्पष्टीकरण: अभंगाच्या पहिल्या तीन चरणांत ६ मात्रा असतात.
स्पष्टीकरण: मात्रा मोजूनच मात्राछंद ओळखता येतो.