MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: छंद आणि वृत्त ओळख | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: छंद आणि वृत्त ओळख

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी कवितेमध्ये अक्षरांची मांडणी, यमक आणि लयीला विशेष महत्त्व असते. कवितेच्या रचनेला 'छंद' किंवा 'वृत्त' असे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांमध्ये वृत्तांचे प्रकार आणि त्यांची लक्षणे यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

सविस्तर माहिती

मराठी छंद प्रामुख्याने दोन प्रकारचे असतात: १. मात्रावृत्त (मात्रांवर आधारित) आणि २. अक्षरवृत्त (अक्षरांच्या संख्येवर आधारित). वृत्तामध्ये लघु (I) आणि गुरू (U) या दोन चिन्हांचा वापर करून गण पाडले जातात. यमाताराजभसलगा हे सूत्र गण ओळखण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

लघु (I)

ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो (ऱ्हस्व स्वर).

गुरू (U)

ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो (दीर्घ स्वर किंवा जोडाक्षरापूर्वीचे अक्षर).

गण

तीन अक्षरांचा एक समूह ज्याला गण म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • यमाताराजभसलगा हे सूत्र गणांच्या क्रमासाठी वापरावे.
  • जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर नेहमी गुरू असते.
  • अनुस्वार असलेले अक्षर गुरू असते.
  • विसर्ग असलेले अक्षर गुरू असते.
  • शेवटचे अक्षर गरजेनुसार लघु किंवा गुरू मानले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीतील सर्वात लोकप्रिय वृत्त 'अभंग' हे आहे.
  • वृत्त म्हणजे अक्षरांची ठराविक क्रमाने केलेली मांडणी.
  • छंदशास्त्राचे जनक पिंगल ऋषी मानले जातात.

उदाहरणे

भुजंगप्रयात वृत्त

या वृत्तात प्रत्येक चरणात १२ अक्षरे असतात आणि य, य, य, य असे चार गण असतात.

पादाकुलक वृत्त

हे एक मात्रावृत्त असून यात प्रत्येक चरणात १६ मात्रा असतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

परीक्षेत अक्षरे मोजून वृत्ताचा प्रकार ओळखण्याचा प्रयत्न करा.
जोडाक्षराचे नियम नीट लक्षात ठेवा, कारण तिथेच चूक होण्याची शक्यता असते.
यमाताराजभसलगा हे सूत्र तोंडपाठ ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

जोडाक्षराच्या नियमाकडे दुर्लक्ष करणे.
लघु आणि गुरू चिन्हे चुकीची लावणे.
गणांची विभागणी करताना अक्षरे मोजण्यात चूक करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी छंदशास्त्रात 'लघु' अक्षरासाठी कोणते चिन्ह वापरतात?
अU
बI
कS
डO
योग्य उत्तर: ब) I

स्पष्टीकरण: लघु अक्षरासाठी 'I' (उभी रेघ) हे चिन्ह वापरतात.
2. खालीलपैकी कोणते अक्षर 'गुरू' मानले जाते?
अक
बकि
ककु
डका
योग्य उत्तर: ड) का

स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वर असलेले अक्षर 'का' हे गुरू आहे.
3. यमाताराजभसलगा या सूत्रात 'म' गण कसा दर्शवला जातो?
अU U U
बI I I
कU I U
डI U I
योग्य उत्तर: अ) U U U

स्पष्टीकरण: म गण म्हणजे 'माता' (मा-ता-रा) म्हणजेच तिन्ही गुरू (U U U).
4. जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर नेहमी काय असते?
अलघु
बगुरू
कऱ्हस्व
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर उच्चारताना जोर द्यावा लागतो, म्हणून ते गुरू असते.
5. छंदशास्त्रात एकूण किती गण मानले जातात?
अ६
ब७
क८
ड९
योग्य उत्तर: क) ८

स्पष्टीकरण: य, म, त, र, ज, भ, न, स असे एकूण ८ गण आहेत.
6. ज्या वृत्तात मात्रांची गणना केली जाते, त्याला काय म्हणतात?
अअक्षरवृत्त
बमात्रावृत्त
कमुक्तछंद
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मात्रावृत्त

स्पष्टीकरण: मात्रांवर आधारित वृत्ताला मात्रावृत्त म्हणतात.
7. अनुस्वार असलेले अक्षर काय असते?
अलघु
बगुरू
कऱ्हस्व
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: अनुस्वारयुक्त अक्षर उच्चारताना वेळ लागतो, म्हणून ते गुरू असते.
8. भुजंगप्रयात वृत्तात प्रत्येक चरणात किती अक्षरे असतात?
अ१०
ब११
क१२
ड१४
योग्य उत्तर: क) १२

स्पष्टीकरण: भुजंगप्रयात वृत्तात १२ अक्षरे असतात.
9. मराठीतील 'अभंग' हे कोणत्या प्रकारचे वृत्त आहे?
अअक्षरवृत्त
बमात्रावृत्त
कमुक्तछंद
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मात्रावृत्त

स्पष्टीकरण: अभंग हे मात्रावृत्ताचा प्रकार आहे.
10. छंदशास्त्राचे जनक कोणाला मानले जाते?
अवाल्मिकी
बपिंगल
कपाणिनी
डभरतमुनी
योग्य उत्तर: ब) पिंगल

स्पष्टीकरण: पिंगल ऋषींनी छंदशास्त्राची रचना केली.
11. खालीलपैकी कोणता गण नाही?
अय गण
बम गण
कक गण
डस गण
योग्य उत्तर: क) क गण

स्पष्टीकरण: क गण असा कोणताही गण छंदशास्त्रात नाही.
12. एका गणात किती अक्षरे असतात?
अ२
ब३
क४
ड५
योग्य उत्तर: ब) ३

स्पष्टीकरण: गण म्हणजे तीन अक्षरांचा समूह.
13. विसर्ग असलेले अक्षर काय असते?
अलघु
बगुरू
कऱ्हस्व
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: विसर्गयुक्त अक्षर गुरू असते.
14. पादाकुलक वृत्तात किती मात्रा असतात?
अ१२
ब१४
क१६
ड१८
योग्य उत्तर: क) १६

स्पष्टीकरण: पादाकुलक वृत्तात १६ मात्रा असतात.
15. वृत्त ओळखण्यासाठी कशाचा वापर केला जातो?
अगणांचा
बशब्दांचा
कअर्थाचा
डविरामाचा
योग्य उत्तर: अ) गणांचा

स्पष्टीकरण: वृत्त ओळखण्यासाठी गणांची रचना महत्त्वाची असते.
16. दीर्घ स्वर असलेले अक्षर काय असते?
अलघु
बगुरू
कऱ्हस्व
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वर गुरू मानले जातात.
17. य गण कसा दर्शवला जातो?
अI U U
बU I I
कI I U
डU U I
योग्य उत्तर: अ) I U U

स्पष्टीकरण: य गण म्हणजे 'यमाता' (I U U).
18. मराठी कवितेच्या रचनेला काय म्हणतात?
अअलंकार
बवृत्त
कसमास
डप्रयोग
योग्य उत्तर: ब) वृत्त

स्पष्टीकरण: कवितेच्या रचनेला वृत्त किंवा छंद म्हणतात.
19. स गण कसा दर्शवला जातो?
अI I U
बU U I
कI U I
डU I U
योग्य उत्तर: अ) I I U

स्पष्टीकरण: स गण म्हणजे 'सलगा' (I I U).
20. अक्षरवृत्तात कशाची गणना केली जाते?
अमात्रांची
बअक्षरांची
कशब्दांची
डविरामांची
योग्य उत्तर: ब) अक्षरांची

स्पष्टीकरण: अक्षरवृत्तात अक्षरांची संख्या आणि क्रम महत्त्वाचा असतो.
विषयातील सर्व नोट्स