MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: अक्षरगणवृत्त | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: अक्षरगणवृत्त

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी पद्यरचनेत अक्षरांच्या संख्येवर आणि त्यांच्या लघु-गुरू क्रमावर आधारित रचनेला 'अक्षरगणवृत्त' म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हे अत्यंत महत्त्वाचे प्रकरण आहे.

सविस्तर माहिती

अक्षरगणवृत्तामध्ये अक्षरांची संख्या, त्यांचे स्थान आणि लघु-गुरू क्रम निश्चित असतो. यात 'य, म, त, र, ज, भ, न, स' हे आठ गण वापरले जातात. गण म्हणजे तीन अक्षरांचा समूह. लघु (I) आणि गुरू (U) यांच्या संयोगातून हे गण तयार होतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

लघु (I)

ह्रस्व स्वर असलेले अक्षर (उदा. क, कि, कु).

गुरू (U)

दीर्घ स्वर किंवा जोडाक्षरापूर्वीचे अक्षर (उदा. का, की, कू, कंद).

गण

तीन अक्षरांचा समूह ज्याला विशिष्ट नाव असते (उदा. यगण, मगण).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • यमातााराजभनस लगा हे सूत्र गण ओळखण्यासाठी वापरतात.
  • अक्षरगणवृत्तात प्रत्येक चरणातील अक्षरांची संख्या समान असते.
  • यगण (IUU), मगण (UUU), तगण (UUI), रगण (UIU), जगण (IUI), भगण (UII), नगण (III), सगण (IIU).
  • लघु-गुरू क्रम ठरवताना जोडाक्षराचा नियम महत्त्वाचा आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • अक्षरगणवृत्त हे संस्कृत साहित्यातून मराठीत आले आहे.
  • वृत्ताची ओळख पटवण्यासाठी गणांची मांडणी करणे आवश्यक असते.
  • मराठीतील बहुतेक काव्यरचना या अक्षरगणवृत्तावर आधारित आहेत.

उदाहरणे

भुजंगप्रयात वृत्त

यात प्रत्येक चरणात १२ अक्षरे असतात आणि यगण (IUU) चार वेळा येतो.

वसंततिलका वृत्त

यात १४ अक्षरे असतात आणि त-भ-ज-ज-ग-ग असा क्रम असतो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

यमातााराजभनस लगा हे सूत्र तोंडपाठ करा.
जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर नेहमी गुरू असते, हे लक्षात ठेवा.
पर्यायातील अक्षरे मोजून आणि गण पाडून उत्तर निश्चित करा.

⚠️ सामान्य चुका

जोडाक्षराच्या नियमाकडे दुर्लक्ष करणे.
लघु आणि गुरू चिन्हे चुकीची लावणे.
गणांची संख्या मोजताना चूक करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. यगण म्हणजे काय?
अIUU
बUUU
कUUI
डIII
योग्य उत्तर: अ) IUU

स्पष्टीकरण: यगण म्हणजे लघु-गुरू-गुरू (IUU).
2. मगण म्हणजे काय?
अIUU
बUUU
कUUI
डIII
योग्य उत्तर: ब) UUU

स्पष्टीकरण: मगण म्हणजे गुरू-गुरू-गुरू (UUU).
3. तगण म्हणजे काय?
अIUU
बUUU
कUUI
डUIU
योग्य उत्तर: क) UUI

स्पष्टीकरण: तगण म्हणजे गुरू-गुरू-लघु (UUI).
4. नगण म्हणजे काय?
अIUU
बUUU
कIII
डIIU
योग्य उत्तर: क) III

स्पष्टीकरण: नगण म्हणजे लघु-लघु-लघु (III).
5. सगण म्हणजे काय?
अIUU
बIIU
कUUI
डIII
योग्य उत्तर: ब) IIU

स्पष्टीकरण: सगण म्हणजे लघु-लघु-गुरू (IIU).
6. भगण म्हणजे काय?
अUII
बIUU
कUUI
डIII
योग्य उत्तर: अ) UII

स्पष्टीकरण: भगण म्हणजे गुरू-लघु-लघु (UII).
7. रगण म्हणजे काय?
अUII
बUIU
कUUI
डIII
योग्य उत्तर: ब) UIU

स्पष्टीकरण: रगण म्हणजे गुरू-लघु-गुरू (UIU).
8. जगण म्हणजे काय?
अIUI
बUIU
कUUI
डIII
योग्य उत्तर: अ) IUI

स्पष्टीकरण: जगण म्हणजे लघु-गुरू-लघु (IUI).
9. अक्षरगणवृत्तात किती अक्षरांचा समूह म्हणजे एक गण असतो?
अ२
ब३
क४
ड५
योग्य उत्तर: ब) ३

स्पष्टीकरण: अक्षरगणवृत्तात तीन अक्षरांचा समूह म्हणजे एक गण असतो.
10. जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर नेहमी काय असते?
अलघु
बगुरू
कह्रस्व
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर नेहमी गुरू असते.
11. यमातााराजभनस लगा या सूत्रात 'ल' म्हणजे काय?
अलघु
बगुरू
कगण
डवृत्त
योग्य उत्तर: अ) लघु

स्पष्टीकरण: सूत्रात 'ल' म्हणजे लघु आणि 'गा' म्हणजे गुरू.
12. भुजंगप्रयात वृत्तात किती अक्षरे असतात?
अ१०
ब११
क१२
ड१४
योग्य उत्तर: क) १२

स्पष्टीकरण: भुजंगप्रयात वृत्तात १२ अक्षरे असतात.
13. वसंततिलका वृत्तात किती अक्षरे असतात?
अ१२
ब१३
क१४
ड१५
योग्य उत्तर: क) १४

स्पष्टीकरण: वसंततिलका वृत्तात १४ अक्षरे असतात.
14. अक्षरगणवृत्त हे कोणत्या प्रकारचे वृत्त आहे?
अमात्रामेळ
बअक्षरमेळ
कमुक्तछंद
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अक्षरमेळ

स्पष्टीकरण: अक्षरगणवृत्त हे अक्षरमेळ वृत्त आहे.
15. दीर्घ स्वर असलेले अक्षर काय मानले जाते?
अलघु
बगुरू
कदोन्ही
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरू

स्पष्टीकरण: दीर्घ स्वर असलेले अक्षर गुरू मानले जाते.
16. ह्रस्व स्वर असलेले अक्षर काय मानले जाते?
अलघु
बगुरू
कदोन्ही
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: अ) लघु

स्पष्टीकरण: ह्रस्व स्वर असलेले अक्षर लघु मानले जाते.
17. गण ओळखण्यासाठी कोणते सूत्र वापरतात?
अयमातााराजभनस लगा
बलगा यमातााराजभनस
कगणसूत्र
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) यमातााराजभनस लगा

स्पष्टीकरण: यमातााराजभनस लगा हे सूत्र वापरतात.
18. अक्षरगणवृत्ताचा मुख्य आधार काय आहे?
अमात्रा
बअक्षरांची संख्या व क्रम
कलय
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अक्षरांची संख्या व क्रम

स्पष्टीकरण: अक्षरगणवृत्ताचा मुख्य आधार अक्षरांची संख्या व त्यांचा लघु-गुरू क्रम हा आहे.
19. वृत्त म्हणजे काय?
अअक्षरांची रचना
बमात्रांची रचना
कपद्यरचनेचा नियम
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: वृत्त म्हणजे पद्यरचनेचे नियमबद्ध स्वरूप.
20. खालीलपैकी कोणता गण नाही?
अयगण
बमगण
कसगण
डकगण
योग्य उत्तर: ड) कगण

स्पष्टीकरण: कगण असा कोणताही गण नाही.