MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: उपमा अलंकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: उपमा अलंकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी साहित्यात आणि परीक्षेत अलंकारांना विशेष महत्त्व आहे. 'उपमा' हा अर्थालंकारातील एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रकार आहे. जेव्हा दोन वस्तूंमधील साम्य चमत्कृतीपूर्ण रीतीने वर्णन केले जाते, तेव्हा उपमा अलंकार होतो.

सविस्तर माहिती

जेव्हा एखाद्या वस्तूची तुलना दुसऱ्या एखाद्या प्रसिद्ध वस्तूशी केली जाते, तेव्हा 'उपमा अलंकार' होतो. यात उपमेय (ज्याची तुलना करायची आहे) आणि उपमान (ज्याशी तुलना करायची आहे) यांच्यातील साम्य दर्शवण्यासाठी 'सम', 'समान', 'सारखा', 'गत', 'परी', 'प्रमाणे' यांसारख्या साम्यवाचक शब्दांचा वापर केला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

उपमेय

ज्याची तुलना करायची आहे ती वस्तू किंवा व्यक्ती.

उपमान

ज्या प्रसिद्ध वस्तूशी तुलना केली जाते ती वस्तू.

साम्यवाचक शब्द

दोन वस्तूंमधील साम्य दर्शवणारे शब्द (उदा. सारखा, प्रमाणे).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उपमा अलंकारात उपमेय आणि उपमान यांच्यात साम्य असते.
  • यात साम्यवाचक शब्दांचा वापर अनिवार्य असतो.
  • हा अर्थालंकाराचा प्रकार आहे.
  • तुलना करताना उपमान हे नेहमी उपमेयापेक्षा श्रेष्ठ किंवा प्रसिद्ध असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • उपमा अलंकारात 'जणू', 'काय', 'गमे', 'भासे' हे शब्द आल्यास तो उत्प्रेक्षा अलंकार होतो, हे लक्षात ठेवावे.
  • उपमा अलंकारात उपमेय आणि उपमान यांच्यातील गुणधर्माचे वर्णन असते.

उदाहरणे

उदाहरण १

सावळा ग रामचंद्र रत्नमंचकी झोपला, जणू निळा सावळा अंबुज कीर तळ्यात उमलला.

उदाहरण २

तिचे मुख चंद्रासारखे सुंदर आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील 'सारखा', 'प्रमाणे', 'सम' हे शब्द ओळखा, म्हणजे उपमा अलंकार ओळखणे सोपे जाईल.
उपमेय आणि उपमान यातील फरक समजून घेतल्यास गोंधळ होत नाही.

⚠️ सामान्य चुका

उपमा आणि उत्प्रेक्षा अलंकारातील साम्यवाचक शब्दांचा गोंधळ करणे.
उपमेय आणि उपमान यांची अदलाबदल करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. जेव्हा दोन वस्तूंमधील साम्य दर्शवण्यासाठी 'सारखा', 'प्रमाणे' यांसारख्या शब्दांचा वापर होतो, तेव्हा कोणता अलंकार होतो?
अरूपक
बउपमा
कउत्प्रेक्षा
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: ब) उपमा

स्पष्टीकरण: साम्यवाचक शब्दांचा वापर उपमा अलंकारात होतो.
2. 'सावळा ग रामचंद्र रत्नमंचकी झोपला' या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बअनुप्रास
कयमक
डश्लेष
योग्य उत्तर: अ) उपमा

स्पष्टीकरण: येथे उपमा अलंकाराचे उदाहरण दिले आहे.
3. उपमा अलंकारात ज्याची तुलना करायची असते, त्याला काय म्हणतात?
अउपमान
बउपमेय
कसाधारण धर्म
डसाम्यवाचक शब्द
योग्य उत्तर: ब) उपमेय

स्पष्टीकरण: ज्याची तुलना करायची असते त्याला उपमेय म्हणतात.
4. ज्या प्रसिद्ध वस्तूशी तुलना केली जाते, त्याला काय म्हणतात?
अउपमेय
बउपमान
कविशेषण
डक्रियापद
योग्य उत्तर: ब) उपमान

स्पष्टीकरण: ज्या प्रसिद्ध वस्तूशी तुलना केली जाते, त्याला उपमान म्हणतात.
5. 'तिचे मुख चंद्रासारखे सुंदर आहे' - या वाक्यात उपमान कोणते?
अमुख
बसुंदर
कचंद्र
डआहे
योग्य उत्तर: क) चंद्र

स्पष्टीकरण: चंद्र हे उपमान आहे कारण चंद्राशी तुलना केली आहे.
6. 'सावळा विठ्ठल जणू सावळा समुद्र' - या वाक्यात 'जणू' हा शब्द कोणत्या अलंकाराचे लक्षण आहे?
अउपमा
बउत्प्रेक्षा
करूपक
डअतिशयोक्ती
योग्य उत्तर: ब) उत्प्रेक्षा

स्पष्टीकरण: 'जणू' हा शब्द उत्प्रेक्षा अलंकाराचा आहे.
7. खालीलपैकी कोणता शब्द उपमा अलंकाराचा साम्यवाचक शब्द नाही?
असारखा
बप्रमाणे
कसम
डजणू
योग्य उत्तर: ड) जणू

स्पष्टीकरण: 'जणू' हा उत्प्रेक्षा अलंकाराचा शब्द आहे.
8. उपमा अलंकार हा कोणत्या अलंकाराचा प्रकार आहे?
अशब्दालंकार
बअर्थालंकार
कउभयालंकार
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अर्थालंकार

स्पष्टीकरण: उपमा हा अर्थालंकाराचा प्रकार आहे.
9. 'आकाशासारखे आकाश' - या उदाहरणात कोणता अलंकार आहे?
अअनन्वय
बउपमा
करूपक
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: अ) अनन्वय

स्पष्टीकरण: जेव्हा उपमेयाची तुलना उपमेयाशीच केली जाते, तेव्हा अनन्वय अलंकार होतो.
10. 'कमळासारखा मुख' - यात 'कमळ' काय आहे?
अउपमेय
बउपमान
कसाम्यवाचक शब्द
डसाधारण धर्म
योग्य उत्तर: ब) उपमान

स्पष्टीकरण: कमळ हे उपमान आहे.
11. उपमा अलंकारात उपमान हे उपमेयापेक्षा कसे असते?
अकमी दर्जाचे
बसमान दर्जाचे
कअधिक प्रसिद्ध किंवा श्रेष्ठ
डकाहीच सांगता येत नाही
योग्य उत्तर: क) अधिक प्रसिद्ध किंवा श्रेष्ठ

स्पष्टीकरण: उपमान हे नेहमी उपमेयापेक्षा श्रेष्ठ किंवा प्रसिद्ध असते.
12. 'हृदय जणू काही पाषाण' - यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बउत्प्रेक्षा
करूपक
डसंदेह
योग्य उत्तर: ब) उत्प्रेक्षा

स्पष्टीकरण: 'जणू काही' हे उत्प्रेक्षा अलंकाराचे दर्शक आहे.
13. खालीलपैकी उपमा अलंकाराचे उदाहरण ओळखा.
अमुख हे चंद्रच आहे.
बमुख चंद्रासारखे आहे.
कमुख म्हणजे चंद्र.
डचंद्रच जणू मुख.
योग्य उत्तर: ब) मुख चंद्रासारखे आहे.

स्पष्टीकरण: चंद्रासारखे हे उपमा अलंकाराचे उदाहरण आहे.
14. उपमा अलंकारात 'साधारण धर्म' म्हणजे काय?
अतुलना करणारा शब्द
बदोन्ही वस्तूंमधील समान गुण
कउपमेय
डउपमान
योग्य उत्तर: ब) दोन्ही वस्तूंमधील समान गुण

स्पष्टीकरण: दोन्ही वस्तूंमधील समान गुणधर्माला साधारण धर्म म्हणतात.
15. 'सावळा ग रामचंद्र' - यात 'सावळा' हा शब्द काय दर्शवतो?
अउपमान
बसाधारण धर्म
कसाम्यवाचक शब्द
डउपमेय
योग्य उत्तर: ब) साधारण धर्म

स्पष्टीकरण: सावळा हा गुणधर्म आहे जो दोन्हीत समान आहे.
16. उपमा अलंकाराची मुख्य अट कोणती?
अउपमेय आणि उपमान असणे
बकेवळ साम्यवाचक शब्द असणे
ककेवळ उपमान असणे
डकेवळ उपमेय असणे
योग्य उत्तर: अ) उपमेय आणि उपमान असणे

स्पष्टीकरण: उपमेय आणि उपमान असणे ही उपमा अलंकाराची मुख्य अट आहे.
17. 'तो वाघासारखा शूर आहे' - यात उपमान कोणते?
अतो
बवाघ
कशूर
डआहे
योग्य उत्तर: ब) वाघ

स्पष्टीकरण: वाघ हे उपमान आहे.
18. मराठी व्याकरणात अलंकारांचे मुख्य किती प्रकार आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: ब) तीन

स्पष्टीकरण: शब्दालंकार, अर्थालंकार आणि उभयालंकार असे तीन मुख्य प्रकार आहेत.
19. 'परी' हा शब्द कोणत्या अलंकाराच्या संदर्भात वापरला जातो?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डयमक
योग्य उत्तर: अ) उपमा

स्पष्टीकरण: 'परी' हा साम्यवाचक शब्द उपमा अलंकारात वापरला जातो.
20. उपमा अलंकारात उपमेय आणि उपमान यांच्यातील साम्य कशाद्वारे व्यक्त केले जाते?
अकेवळ शब्दांद्वारे
बसाम्यवाचक शब्दांद्वारे
ककेवळ अर्थाद्वारे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) साम्यवाचक शब्दांद्वारे

स्पष्टीकरण: साम्यवाचक शब्दांद्वारे साम्य व्यक्त केले जाते.