MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: श्लेष अलंकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: श्लेष अलंकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी साहित्यात आणि परीक्षेत 'श्लेष अलंकार' हा शब्दालंकाराचा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. जेव्हा एकाच शब्दाचे दोन अर्थ निघतात आणि त्यातून भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते, तेव्हा त्याला श्लेष अलंकार म्हणतात.

सविस्तर माहिती

श्लेष म्हणजे 'श्लिष्ट' किंवा 'चिकटलेले'. जेव्हा वाक्यात एकच शब्द दोन अर्थांनी वापरला जातो, तेव्हा श्लेष अलंकार होतो. हा अलंकार समजून घेण्यासाठी शब्दांचे संदर्भ आणि त्यांचे विविध अर्थ माहित असणे आवश्यक आहे. परीक्षेत अशा प्रकारच्या वाक्यांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

श्लेष अलंकार

एकाच शब्दाचे दोन अर्थ निघून वाक्यात चमत्कृती निर्माण होते, तेव्हा त्याला श्लेष अलंकार म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • श्लेष हा शब्दालंकाराचा प्रकार आहे.
  • यात एका शब्दाला दोन अर्थ चिकटलेले असतात.
  • श्लेष अलंकाराचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: १. सभंग श्लेष, २. अभंग श्लेष.
  • सभंग श्लेषमध्ये शब्द फोडून दोन अर्थ काढले जातात.
  • अभंग श्लेषमध्ये शब्द न फोडता एकाच शब्दाचे दोन अर्थ निघतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • श्लेष अलंकाराचा वापर करून कवी भाषेतील गोडवा वाढवतात.
  • स्पर्धा परीक्षेत श्लेष अलंकाराची उदाहरणे ओळखा असा प्रश्न येतो.
  • श्लेष अलंकार हा यमक अलंकारापेक्षा वेगळा आहे कारण यात अर्थाची द्विरुक्ती असते.

उदाहरणे

अभंग श्लेष

श्रीकृष्ण नवरा मी नवरी, शिशुपाल नवरा मी नवरी. (येथे 'नवरी' शब्दाचे दोन अर्थ आहेत: १. वधू, २. न-वरी म्हणजे ज्याला मी वरले नाही.)

सभंग श्लेष

आम्ही कोण? आम्ही कोण? (येथे 'कोण' शब्दाचे दोन अर्थ आहेत: १. आम्ही कोण आहोत, २. आम्ही कोणाचे आहोत.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील शब्दांचे अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न करा.
जर शब्द फोडल्याशिवाय अर्थ निघत असेल तर तो अभंग श्लेष असतो.
जर शब्द फोडल्याशिवाय अर्थ लागत नसेल तर तो सभंग श्लेष असतो.

⚠️ सामान्य चुका

श्लेष आणि यमक अलंकारातील फरक न समजणे.
शब्दांचे दोन अर्थ न शोधता केवळ वाक्याच्या रचनेवर लक्ष देणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. श्लेष अलंकार कोणत्या प्रकारच्या अलंकारांत मोडतो?
अअर्थालंकार
बशब्दालंकार
कउभयालंकार
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) शब्दालंकार

स्पष्टीकरण: श्लेष हा शब्दालंकाराचा प्रकार आहे कारण यात शब्दाच्या रचनेवर आणि अर्थावर भर असतो.
2. एकाच शब्दाचे दोन अर्थ निघून वाक्यात चमत्कृती निर्माण होते, तेव्हा कोणता अलंकार होतो?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: क) श्लेष

स्पष्टीकरण: श्लेष अलंकाराची ही व्याख्याच आहे.
3. 'श्रीकृष्ण नवरा मी नवरी' हे उदाहरण कोणत्या अलंकाराचे आहे?
अअनुप्रास
बश्लेष
कउपमा
डउत्प्रेक्षा
योग्य उत्तर: ब) श्लेष

स्पष्टीकरण: येथे 'नवरी' शब्दाचे दोन अर्थ निघतात, म्हणून हा श्लेष अलंकार आहे.
4. श्लेष अलंकाराचे मुख्य किती प्रकार आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: अ) दोन

स्पष्टीकरण: श्लेष अलंकाराचे सभंग आणि अभंग असे दोन प्रकार आहेत.
5. ज्या श्लेषात शब्द न फोडता दोन अर्थ निघतात, त्याला काय म्हणतात?
असभंग श्लेष
बअभंग श्लेष
कयमक श्लेष
डअनुप्रास श्लेष
योग्य उत्तर: ब) अभंग श्लेष

स्पष्टीकरण: अभंग श्लेषमध्ये शब्द न फोडता अर्थ निघतात.
6. ज्या श्लेषात शब्द फोडून दोन अर्थ काढावे लागतात, त्याला काय म्हणतात?
असभंग श्लेष
बअभंग श्लेष
कशब्दालंकार
डअर्थालंकार
योग्य उत्तर: अ) सभंग श्लेष

स्पष्टीकरण: सभंग श्लेषमध्ये शब्द फोडून अर्थ काढावे लागतात.
7. 'आम्ही कोण?' या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बश्लेष
करूपक
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: ब) श्लेष

स्पष्टीकरण: येथे 'कोण' शब्दाचे दोन अर्थ निघतात.
8. श्लेष अलंकाराचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?
अशब्दांची पुनरावृत्ती
बएकाच शब्दाचे दोन अर्थ
कउपमेयाची तुलना
डअतिशयोक्ती
योग्य उत्तर: ब) एकाच शब्दाचे दोन अर्थ

स्पष्टीकरण: श्लेष अलंकाराचे मुख्य वैशिष्ट्य एकाच शब्दाचे दोन अर्थ असणे हे आहे.
9. खालीलपैकी कोणता शब्दालंकार नाही?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: ड) उपमा

स्पष्टीकरण: उपमा हा अर्थालंकार आहे.
10. श्लेष अलंकाराचा वापर कशासाठी केला जातो?
अभाषेचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी
बवाक्य मोठे करण्यासाठी
कव्याकरण चुकीचे करण्यासाठी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) भाषेचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी

स्पष्टीकरण: अलंकारांचा वापर भाषेचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी केला जातो.
11. 'तो वर देतो' या वाक्यात 'वर' शब्दाचे दोन अर्थ कोणते?
अआशीर्वाद आणि नवरा
बवरची दिशा आणि खाली
कआशीर्वाद आणि वरची दिशा
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: अ) आशीर्वाद आणि नवरा

स्पष्टीकरण: वर म्हणजे आशीर्वाद आणि नवरा असे दोन अर्थ होतात.
12. श्लेष अलंकारातील 'श्लिष्ट' शब्दाचा अर्थ काय?
असुंदर
बचिकटलेले
कमोठे
डकठिन
योग्य उत्तर: ब) चिकटलेले

स्पष्टीकरण: श्लिष्ट म्हणजे चिकटलेले किंवा एकत्र असलेले.
13. अभंग श्लेषचे उदाहरण ओळखा.
अआम्ही कोण?
बनदीचे पाणी
कआकाशातील तारे
डझाडाची पाने
योग्य उत्तर: अ) आम्ही कोण?

स्पष्टीकरण: आम्ही कोण हे अभंग श्लेषचे उदाहरण आहे.
14. सभंग श्लेषमध्ये काय करावे लागते?
अशब्द फोडावा लागतो
बशब्द तसाच ठेवावा लागतो
कवाक्य बदलावे लागते
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: अ) शब्द फोडावा लागतो

स्पष्टीकरण: सभंग श्लेषमध्ये शब्द फोडून अर्थ काढावा लागतो.
15. श्लेष अलंकार कोणत्या साहित्यात जास्त आढळतो?
अकविता
बगद्य
कनाटक
डसर्वत्र
योग्य उत्तर: ड) सर्वत्र

स्पष्टीकरण: श्लेष अलंकार सर्व प्रकारच्या साहित्यात आढळतो.
16. खालीलपैकी कोणता अलंकार शब्दालंकार आहे?
अउपमा
बउत्प्रेक्षा
कश्लेष
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: क) श्लेष

स्पष्टीकरण: श्लेष हा शब्दालंकार आहे.
17. श्लेष अलंकाराचा अभ्यास करताना कशाची गरज असते?
अशब्दांच्या अर्थाची
बव्याकरणाच्या नियमांची
कइतिहासाची
डभूगोलाची
योग्य उत्तर: अ) शब्दांच्या अर्थाची

स्पष्टीकरण: शब्दांचे विविध अर्थ माहित असणे आवश्यक आहे.
18. श्लेष अलंकारात शब्दाची कोणती शक्ती वापरली जाते?
अअभिधा
बलक्षणा
कव्यंजना
डतात्पर्य
योग्य उत्तर: क) व्यंजना

स्पष्टीकरण: श्लेष अलंकारात व्यंजना शक्तीचा वापर होतो.
19. श्लेष अलंकारामुळे काय निर्माण होते?
अचमत्कृती
बभ्रम
कभीती
डआनंद
योग्य उत्तर: अ) चमत्कृती

स्पष्टीकरण: श्लेष अलंकारामुळे भाषेतील चमत्कृती निर्माण होते.
20. परीक्षेत श्लेष अलंकार ओळखण्यासाठी काय करावे?
अवाक्याचा अर्थ समजून घ्यावा
बकेवळ पाठांतर करावे
कवाक्य सोडून द्यावे
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: अ) वाक्याचा अर्थ समजून घ्यावा

स्पष्टीकरण: वाक्याचा अर्थ समजून घेतल्यास अलंकार ओळखणे सोपे जाते.