MahaExam अभ्यास नोट्स

रूपक अलंकार: सविस्तर अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

रूपक अलंकार: सविस्तर अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात अर्थालंकारांमध्ये 'रूपक अलंकार' अत्यंत महत्त्वाचा आहे. जेव्हा उपमेय आणि उपमान यांच्यात भेद नसून ते एकरूप आहेत असे दर्शवले जाते, तेव्हा रूपक अलंकार होतो.

सविस्तर माहिती

रूपक अलंकारात उपमेय (ज्याची तुलना करायची आहे ते) आणि उपमान (ज्याशी तुलना करायची आहे ते) यांच्यात साम्य नसून ते दोन्ही एकच आहेत असे मानले जाते. यात 'सारखे', 'प्रमाणे' असे तुलनावाचक शब्द वापरले जात नाहीत. उपमेय हेच उपमान आहे, असे जेव्हा वर्णन केले जाते, तेव्हा तिथे रूपक अलंकार असतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

उपमेय

ज्याची तुलना करायची आहे तो घटक.

उपमान

ज्या घटकाशी तुलना करायची आहे तो घटक.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उपमेय आणि उपमान यांच्यात एकरूपता असते.
  • तुलनावाचक शब्दांचा (उदा. सारखा, प्रमाणे) अभाव असतो.
  • उपमेय हे उपमानाचेच रूप आहे असे मानले जाते.
  • हे अर्थालंकाराचा एक प्रकार आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • रूपक अलंकारात उपमेय हे उपमानावर लादले जाते.
  • उपमेय आणि उपमान यांच्यातील भेद नष्ट होणे हे या अलंकाराचे मुख्य लक्षण आहे.

उदाहरणे

लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा

येथे 'लहान मूल' (उपमेय) आणि 'मातीचा गोळा' (उपमान) यात कोणताही फरक उरलेला नाही, ते एकरूप आहेत.

नयनकमल हे उघडले

येथे डोळ्यांना (नयन) कमळाचे रूप दिले आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यात 'सारखा', 'सम', 'समान', 'प्रमाणे' हे शब्द नसतील आणि तरीही तुलना जाणवत असेल, तर तो रूपक अलंकार असू शकतो.
उपमेय आणि उपमान यांच्यातील एकरूपता ओळखा.

⚠️ सामान्य चुका

उपमा अलंकार आणि रूपक अलंकार यात गल्लत करणे. उपमा अलंकारात तुलनावाचक शब्द असतात, रूपक अलंकारात नसतात.
उत्प्रेक्षा अलंकाराशी गोंधळ करणे (उत्प्रेक्षा मध्ये 'जणू', 'काय' हे शब्द असतात).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. जेव्हा उपमेय आणि उपमान यांच्यात एकरूपता असते, तेव्हा कोणता अलंकार होतो?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: ब) रूपक

स्पष्टीकरण: जेव्हा उपमेय आणि उपमान एकच आहेत असे मानले जाते, तेव्हा रूपक अलंकार होतो.
2. 'लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा' हे कोणत्या अलंकाराचे उदाहरण आहे?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डअनन्वय
योग्य उत्तर: ब) रूपक

स्पष्टीकरण: येथे मूल आणि मातीचा गोळा एकरूप मानले आहेत.
3. रूपक अलंकारात खालीलपैकी कशाचा अभाव असतो?
अउपमेयाचा
बउपमानाचा
कतुलनावाचक शब्दांचा
डअर्थाचा
योग्य उत्तर: क) तुलनावाचक शब्दांचा

स्पष्टीकरण: रूपक अलंकारात 'सारखा', 'प्रमाणे' यांसारख्या तुलनावाचक शब्दांचा वापर केला जात नाही.
4. 'नयनकमल' या सामासिक शब्दात कोणता अलंकार आहे?
अरूपक
बउपमा
कउत्प्रेक्षा
डयमक
योग्य उत्तर: अ) रूपक

स्पष्टीकरण: नयन हेच कमल आहेत, असे मानले आहे.
5. रूपक अलंकार हा कोणत्या प्रकारचा अलंकार आहे?
अशब्दालंकार
बअर्थालंकार
कउभयालंकार
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अर्थालंकार

स्पष्टीकरण: रूपक अलंकार हा अर्थावर आधारित असल्याने तो अर्थालंकार आहे.
6. 'तू माऊलीच्या मूर्ती' या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डअतिशयोक्ती
योग्य उत्तर: ब) रूपक

स्पष्टीकरण: येथे 'तू' (उपमेय) आणि 'माऊली' (उपमान) एकरूप आहेत.
7. रूपक अलंकारात उपमेय हे कशावर लादले जाते?
अउपमानावर
बविशेषणावर
कक्रियापदावर
डनामावर
योग्य उत्तर: अ) उपमानावर

स्पष्टीकरण: उपमेय हे उपमानाचे रूप धारण करते.
8. 'संसार म्हणजे सागर' या वाक्यात उपमेय कोणते?
असंसार
बसागर
कम्हणजे
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: अ) संसार

स्पष्टीकरण: ज्याची तुलना केली आहे तो 'संसार' हे उपमेय आहे.
9. 'संसार म्हणजे सागर' या वाक्यात उपमान कोणते?
असंसार
बसागर
कम्हणजे
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) सागर

स्पष्टीकरण: ज्याशी तुलना केली आहे तो 'सागर' हे उपमान आहे.
10. खालीलपैकी कोणता अलंकार 'तुलनावाचक' शब्द वापरत नाही?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डसर्वच
योग्य उत्तर: ब) रूपक

स्पष्टीकरण: रूपक अलंकारात तुलनावाचक शब्द नसतात.
11. 'अश्रूंचे झाले मोती' या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अरूपक
बउपमा
कउत्प्रेक्षा
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: अ) रूपक

स्पष्टीकरण: अश्रू आणि मोती एकरूप मानले आहेत.
12. रूपक अलंकाराचे मुख्य वैशिष्ट्य काय?
अतुलना करणे
बएकरूपता दर्शवणे
कअतिशयोक्ती करणे
डयमक जुळवणे
योग्य उत्तर: ब) एकरूपता दर्शवणे

स्पष्टीकरण: उपमेय आणि उपमान यांच्यातील भेद नष्ट करून एकरूपता दर्शवणे हे याचे वैशिष्ट्य आहे.
13. 'देह देवाचे मंदिर' या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डसंदेह
योग्य उत्तर: ब) रूपक

स्पष्टीकरण: देह आणि मंदिर एकरूप मानले आहेत.
14. रूपक अलंकारात उपमेय आणि उपमान यांच्यात काय असते?
अभेद
बअभेद
कविरोध
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) अभेद

स्पष्टीकरण: रूपक अलंकारात अभेद (भेद नसणे) असतो.
15. 'मुखचंद्र' या शब्दात कोणता अलंकार आहे?
अरूपक
बउपमा
कउत्प्रेक्षा
डअनन्वय
योग्य उत्तर: अ) रूपक

स्पष्टीकरण: मुख हेच चंद्र आहे, असे मानले आहे.
16. रूपक अलंकारात उपमेय आणि उपमान कसे असतात?
अवेगळे
बएकरूप
कविरुद्ध
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) एकरूप

स्पष्टीकरण: रूपक अलंकारात उपमेय आणि उपमान एकरूप असतात.
17. 'मनाचे पाखरू' या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: अ) उपमा

स्पष्टीकरण: मन आणि पाखरू एकरूप मानले आहेत.
18. रूपक अलंकाराचे उदाहरण ओळखा.
अतो वाघासारखा शूर आहे.
बतो वाघच आहे.
कतो जणू वाघच आहे.
डवाघापेक्षा तो शूर आहे.
योग्य उत्तर: ब) तो वाघच आहे.

स्पष्टीकरण: तो वाघच आहे, यात एकरूपता आहे.
19. रूपक अलंकारात उपमेय हे उपमानाचे काय असते?
अप्रतिबिंब
बरूप
कसावली
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) रूप

स्पष्टीकरण: उपमेय हे उपमानाचे रूप धारण करते.
20. खालीलपैकी कोणता अलंकार अर्थालंकार नाही?
अरूपक
बउपमा
कअनुप्रास
डउत्प्रेक्षा
योग्य उत्तर: क) अनुप्रास

स्पष्टीकरण: अनुप्रास हा शब्दालंकार आहे.