MahaExam अभ्यास नोट्स

अनुप्रास अलंकार: सविस्तर अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

अनुप्रास अलंकार: सविस्तर अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी व्याकरणात शब्दांच्या किंवा अक्षरांच्या विशिष्ट रचनेमुळे भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते, त्याला 'अलंकार' म्हणतात. अनुप्रास अलंकार हा शब्दालंकाराचा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे.

सविस्तर माहिती

जेव्हा एखाद्या वाक्यात किंवा कवितेच्या चरणात एकाच अक्षराची किंवा शब्दाची पुनरावृत्ती होऊन त्यातील नादामुळे भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते, तेव्हा त्याला 'अनुप्रास अलंकार' असे म्हणतात. यात अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे एक प्रकारची लय निर्माण होते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अनुप्रास अलंकार

एकाच अक्षराची किंवा शब्दाची पुन्हा पुन्हा आवृत्ती होऊन निर्माण होणारा नाद म्हणजे अनुप्रास अलंकार होय.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अनुप्रास हा शब्दालंकाराचा प्रकार आहे.
  • यात अक्षरांच्या पुनरावृत्तीवर भर असतो.
  • यामुळे वाक्यात नादमाधुर्य निर्माण होते.
  • कवितेच्या चरणांमध्ये यमक जुळवण्यासाठी याचा वापर होतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • अनुप्रास अलंकार हा शब्दालंकार गटात मोडतो.
  • मराठी साहित्यात आणि लोकगीतांमध्ये याचा वापर मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.
  • अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे वाक्यात एक प्रकारची लय (Rhythm) निर्माण होते.

उदाहरणे

उदाहरण १

साAगराचे पाणी साAगराच्या काठाला लागते. (येथे 'सा' या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे.)

उदाहरण २

काकूने काकांचे काम कात्रीने कापले. (येथे 'का' या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे.)

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील अक्षरे नीट तपासा, जर एखादे अक्षर वारंवार येत असेल तर तो अनुप्रास अलंकार असतो.
शब्दालंकार आणि अर्थालंकार यातील फरक लक्षात ठेवा.
परीक्षेत उदाहरणे देऊन अलंकार ओळखायला विचारले जाते, त्यामुळे सराव महत्त्वाचा आहे.

⚠️ सामान्य चुका

यमक अलंकार आणि अनुप्रास अलंकार यात गल्लत करणे.
केवळ शब्दाची पुनरावृत्ती म्हणजे अनुप्रास समजणे (अक्षराची पुनरावृत्ती महत्त्वाची आहे).
अलंकाराचे नाव चुकीच्या पद्धतीने लिहिणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. अनुप्रास अलंकार हा कोणत्या प्रकारचा अलंकार आहे?
अअर्थालंकार
बशब्दालंकार
कउभयालंकार
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) शब्दालंकार

स्पष्टीकरण: अनुप्रास अलंकार हा शब्दालंकाराचा प्रकार आहे कारण यात शब्दांच्या किंवा अक्षरांच्या रचनेला महत्त्व असते.
2. 'काकूने काकांचे काम कात्रीने कापले' या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अयमक
बअनुप्रास
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: ब) अनुप्रास

स्पष्टीकरण: येथे 'का' या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे, म्हणून हा अनुप्रास अलंकार आहे.
3. अनुप्रास अलंकारात कशाची पुनरावृत्ती होते?
अअर्थाची
बअक्षरांची
कवाक्याची
डविरामाची
योग्य उत्तर: ब) अक्षरांची

स्पष्टीकरण: अनुप्रास अलंकारात एकाच अक्षराची किंवा शब्दाची पुनरावृत्ती होऊन नाद निर्माण होतो.
4. 'सागराचे पाणी सागराच्या काठाला लागते' यातील अलंकार ओळखा.
अअनुप्रास
बउपमा
कउत्प्रेक्षा
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: अ) अनुप्रास

स्पष्टीकरण: येथे 'सा' या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे.
5. खालीलपैकी कोणता अलंकार शब्दालंकार नाही?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: ड) उपमा

स्पष्टीकरण: उपमा हा अर्थालंकार आहे, तर बाकीचे शब्दालंकार आहेत.
6. अनुप्रास अलंकारामुळे वाक्यात काय निर्माण होते?
अअर्थाचा अनर्थ
बनादमाधुर्य
कविरोधाभास
डकाल्पनिक अर्थ
योग्य उत्तर: ब) नादमाधुर्य

स्पष्टीकरण: अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे वाक्यात नादमाधुर्य निर्माण होते.
7. 'मना सज्जना तू कडे जावे' यातील अलंकार कोणता?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: अ) अनुप्रास

स्पष्टीकरण: येथे 'ज' या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे.
8. अलंकार म्हणजे काय?
अभाषेचे दागिने
बभाषेचे नियम
कभाषेचे व्याकरण
डभाषेचे शुद्धीकरण
योग्य उत्तर: अ) भाषेचे दागिने

स्पष्टीकरण: ज्या घटकांमुळे भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते, त्यांना अलंकार म्हणतात.
9. शब्दालंकाराचे मुख्य प्रकार किती आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: ब) तीन

स्पष्टीकरण: शब्दालंकाराचे मुख्य तीन प्रकार आहेत: अनुप्रास, यमक आणि श्लेष.
10. 'ससा तो कसा काय असा' यातील अलंकार ओळखा.
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: अ) अनुप्रास

स्पष्टीकरण: येथे 'स' या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे.
11. अनुप्रास अलंकारात अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे काय वाढते?
अकठिणता
बलय
कअर्थ
डव्याकरण
योग्य उत्तर: ब) लय

स्पष्टीकरण: अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे वाक्यात लय किंवा नाद निर्माण होतो.
12. खालीलपैकी कोणते उदाहरण अनुप्रास अलंकाराचे आहे?
अआई म्हणजे प्रेम
बकाकांचा काळा कुत्रा
कआभाळागत माया तुझी
डतो आंबा खातो
योग्य उत्तर: ब) काकांचा काळा कुत्रा

स्पष्टीकरण: येथे 'का' या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे.
13. अनुप्रास अलंकार ओळखण्याची सर्वात सोपी पद्धत कोणती?
अअर्थ शोधणे
बअक्षरांची पुनरावृत्ती तपासणे
कवाक्याचा प्रकार पाहणे
डविरामचिन्हे पाहणे
योग्य उत्तर: ब) अक्षरांची पुनरावृत्ती तपासणे

स्पष्टीकरण: अक्षरांची पुनरावृत्ती तपासणे ही अनुप्रास अलंकार ओळखण्याची मुख्य खूण आहे.
14. मराठी व्याकरणात अलंकाराचे मुख्य किती प्रकार आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: अ) दोन

स्पष्टीकरण: अलंकाराचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: शब्दालंकार आणि अर्थालंकार.
15. 'नयन नभी नटले' यातील अलंकार कोणता?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: अ) अनुप्रास

स्पष्टीकरण: येथे 'न' या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे.
16. अनुप्रास अलंकारात शब्दांची पुनरावृत्ती झाल्यास काय होते?
अअर्थ बदलतो
बनाद निर्माण होतो
कवाक्य चुकीचे ठरते
डकाहीच होत नाही
योग्य उत्तर: ब) नाद निर्माण होतो

स्पष्टीकरण: शब्दांच्या किंवा अक्षरांच्या पुनरावृत्तीमुळे नाद निर्माण होतो.
17. खालीलपैकी कोणता शब्दालंकार नाही?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डरूपक
योग्य उत्तर: ड) रूपक

स्पष्टीकरण: रूपक हा अर्थालंकार आहे.
18. 'पावसाच्या सरींनी धरणी न्हाली' यातील अलंकार कोणता?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: अ) अनुप्रास

स्पष्टीकरण: येथे 'र' किंवा 'न' च्या पुनरावृत्तीमुळे नाद निर्माण झाला आहे.
19. अनुप्रास अलंकारात अक्षराची पुनरावृत्ती किती वेळा होते?
अफक्त दोनदा
बफक्त तीनदा
कदोन किंवा अधिक वेळा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) दोन किंवा अधिक वेळा

स्पष्टीकरण: अक्षराची पुनरावृत्ती दोन किंवा अधिक वेळा झाल्यास अनुप्रास अलंकार होतो.
20. अलंकार शिकण्याचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अभाषा कठीण करणे
बभाषा अधिक प्रभावी व सुंदर करणे
कव्याकरण विसरणे
डकेवळ परीक्षेत पास होणे
योग्य उत्तर: ब) भाषा अधिक प्रभावी व सुंदर करणे

स्पष्टीकरण: भाषा अधिक प्रभावी, सुंदर आणि अर्थपूर्ण करण्यासाठी अलंकारांचा वापर केला जातो.