MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: अलंकार ओळखणे | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: अलंकार ओळखणे

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भाषेला अधिक सुंदर, प्रभावी आणि अर्थपूर्ण बनवण्यासाठी ज्या साधनांचा वापर केला जातो, त्यांना 'अलंकार' म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांमध्ये वाक्यातील अलंकार ओळखण्यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

सविस्तर माहिती

अलंकाराचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: १. शब्दालंकार आणि २. अर्थालंकार. शब्दालंकार हे शब्दांच्या विशिष्ट रचनेवर अवलंबून असतात, तर अर्थालंकार हे शब्दांच्या अर्थावर अवलंबून असतात. परीक्षेत प्रामुख्याने उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, व्यतिरेक, श्लेष, यमक आणि अनुप्रास यांवर प्रश्न विचारले जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

उपमेय

ज्याची तुलना करायची आहे ती वस्तू.

उपमान

ज्या वस्तूशी तुलना करायची आहे ती वस्तू.

साधर्म्य

उपमेय आणि उपमान यांच्यातील साम्य दर्शवणारा गुणधर्म.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उपमा अलंकारात 'सम', 'समान', 'सारखा', 'गत' हे शब्द येतात.
  • उत्प्रेक्षा अलंकारात 'जणू', 'काय', 'गमे', 'भासे' हे शब्द येतात.
  • रूपक अलंकारात उपमेय आणि उपमान एकच आहेत असे मानले जाते.
  • श्लेष अलंकारात एकाच शब्दाचे दोन अर्थ निघतात.
  • व्यतिरेक अलंकारात उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ दाखवले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • अलंकार म्हणजे भाषेचे दागिने.
  • शब्दालंकाराचे मुख्य प्रकार: अनुप्रास, यमक, श्लेष.
  • अर्थालंकाराचे मुख्य प्रकार: उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, व्यतिरेक, अपन्हुती, अतिशयोक्ती.

उदाहरणे

उपमा अलंकार

सावळा ग रामचंद्र रत्नमणी जणू.

रूपक अलंकार

लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा.

श्लेष अलंकार

श्रीकृष्ण नवरा मी नवरी, शिशुपाल नवरा मी नवरी.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

वाक्यातील 'जणू', 'काय' हे शब्द दिसल्यास डोळे झाकून उत्प्रेक्षा अलंकार निवडा.
तुलना करताना 'सारखा', 'सम' शब्द असल्यास उपमा अलंकार असतो.
एकाच शब्दाचे दोन अर्थ निघत असतील तर तो श्लेष अलंकार असतो.

⚠️ सामान्य चुका

उपमा आणि उत्प्रेक्षा अलंकारातील फरक न ओळखणे.
रूपक आणि उपमा अलंकारातील साम्य ओळखताना गोंधळ होणे.
श्लेष अलंकारातील शब्दांचे अर्थ न समजल्यामुळे चुकीचा पर्याय निवडणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. सावळा ग रामचंद्र रत्नमणी जणू. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बउत्प्रेक्षा
करूपक
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: ब) उत्प्रेक्षा

स्पष्टीकरण: वाक्यात 'जणू' हा शब्द आल्यामुळे हा उत्प्रेक्षा अलंकार आहे.
2. लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बउत्प्रेक्षा
करूपक
डयमक
योग्य उत्तर: क) रूपक

स्पष्टीकरण: येथे उपमेय आणि उपमान एकच असल्याचे दर्शवले आहे, म्हणून रूपक अलंकार.
3. आईसारखी आईच. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अअनन्वय
बउपमा
करूपक
डश्लेष
योग्य उत्तर: अ) अनन्वय

स्पष्टीकरण: जेव्हा उपमेयाला उपमानाची उपमा दिली जाते, तेव्हा अनन्वय अलंकार होतो.
4. चंद्रासारखा मुख. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बउत्प्रेक्षा
करूपक
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: अ) उपमा

स्पष्टीकरण: येथे 'सारखा' हा साम्यवाचक शब्द वापरला आहे, म्हणून उपमा अलंकार.
5. नयनकमल हे उघडित हलके. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डश्लेष
योग्य उत्तर: ब) रूपक

स्पष्टीकरण: नयन हेच कमल आहे असे मानले आहे, म्हणून रूपक अलंकार.
6. अति तिथे माती. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: ब) यमक

स्पष्टीकरण: शेवटी यमक जुळल्यामुळे हा यमक अलंकार आहे.
7. तू माऊलीहून मयाळ, चंद्राहूनही शीतल. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बरूपक
कव्यतिरेक
डउत्प्रेक्षा
योग्य उत्तर: क) व्यतिरेक

स्पष्टीकरण: उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ दाखवले आहे, म्हणून व्यतिरेक अलंकार.
8. काकूने काकांचे काम का केले? या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: अ) अनुप्रास

स्पष्टीकरण: एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती झाल्यामुळे अनुप्रास अलंकार आहे.
9. हसले ग हसले, जणू चांदणे हसले. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बउत्प्रेक्षा
करूपक
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: ब) उत्प्रेक्षा

स्पष्टीकरण: वाक्यात 'जणू' हा शब्द आला आहे.
10. आंबा साखरेसारखा गोड आहे. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डश्लेष
योग्य उत्तर: अ) उपमा

स्पष्टीकरण: साखरेसारखा या साम्यवाचक शब्दामुळे उपमा अलंकार आहे.
11. तो आंबा म्हणजे अमृताचा गोळा. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: ब) रूपक

स्पष्टीकरण: आंबा आणि अमृताचा गोळा एकच मानले आहेत.
12. सुसंगती सदा घडो, सुजन वाक्य कानी पडो. या वाक्यात कोणता अलंकार आहे?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: ब) यमक

स्पष्टीकरण: घडो आणि पडो या शब्दांत यमक आहे.
13. अलंकार म्हणजे काय?
अभाषेचे दागिने
बभाषेचे नियम
कभाषेचे प्रकार
डभाषेचे व्याकरण
योग्य उत्तर: अ) भाषेचे दागिने

स्पष्टीकरण: अलंकार म्हणजे भाषेचे सौंदर्य वाढवणारे घटक.
14. खालीलपैकी शब्दालंकार कोणता?
अउपमा
बरूपक
कयमक
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: क) यमक

स्पष्टीकरण: यमक हा शब्दालंकाराचा प्रकार आहे.
15. खालीलपैकी अर्थालंकार कोणता?
अअनुप्रास
बयमक
कश्लेष
डउपमा
योग्य उत्तर: ड) उपमा

स्पष्टीकरण: उपमा हा अर्थालंकाराचा प्रकार आहे.
16. जेथे उपमेय हेच उपमान असते, तिथे कोणता अलंकार असतो?
अउपमा
बरूपक
कउत्प्रेक्षा
डव्यतिरेक
योग्य उत्तर: ब) रूपक

स्पष्टीकरण: रूपक अलंकारात उपमेय आणि उपमान एकच असतात.
17. एकाच शब्दाचे दोन अर्थ निघतात तेव्हा कोणता अलंकार होतो?
अश्लेष
बयमक
कअनुप्रास
डउपमा
योग्य उत्तर: अ) श्लेष

स्पष्टीकरण: श्लेष अलंकारात एकाच शब्दाचे दोन अर्थ असतात.
18. अतिशयोक्ती अलंकारात काय केले जाते?
अतुलना
बवर्णन फुगवून सांगणे
कसाम्य दाखवणे
डकाल्पनिक गोष्ट सांगणे
योग्य उत्तर: ब) वर्णन फुगवून सांगणे

स्पष्टीकरण: अतिशयोक्ती म्हणजे एखादी गोष्ट खूप फुगवून सांगणे.
19. उपमा अलंकारात कोणता शब्द नसतो?
असम
बसमान
कजणू
डसारखा
योग्य उत्तर: क) जणू

स्पष्टीकरण: जणू हा शब्द उत्प्रेक्षा अलंकारात वापरतात.
20. व्यतिरेक अलंकारात उपमेय कसे असते?
अकमी
बसमान
कश्रेष्ठ
डकाल्पनिक
योग्य उत्तर: क) श्रेष्ठ

स्पष्टीकरण: व्यतिरेक अलंकारात उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ असते.