MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: उच्चारस्थाने | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी वर्णमाला: उच्चारस्थाने

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेतील वर्ण उच्चारताना मुखातील कोणत्या अवयवाचा वापर होतो, याला 'उच्चारस्थान' म्हणतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने वर्ण आणि त्यांची उच्चारस्थाने यांचा अभ्यास करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

मराठी वर्णमालेतील प्रत्येक वर्णाचा उच्चार करताना जिभेचा स्पर्श मुखातील विशिष्ट भागाला होतो. यानुसार वर्णांचे वर्गीकरण कंठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दंत्य आणि ओष्ठ्य अशा गटांत केले जाते. स्वरांचे आणि व्यंजनांचे उच्चारस्थान समजून घेतल्यास शुद्धलेखन आणि उच्चार सुधारण्यास मदत होते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

कंठ्य

ज्या वर्णांचा उच्चार कंठातून (घशातून) होतो.

तालव्य

ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जीभ टाळूला स्पर्श करते.

मूर्धन्य

ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जीभ टाळूच्या वरच्या भागाला (मूर्धा) स्पर्श करते.

दंत्य

ज्या वर्णांचा उच्चार करताना जीभ दातांना स्पर्श करते.

ओष्ठ्य

ज्या वर्णांचा उच्चार दोन्ही ओठांच्या सहाय्याने होतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कंठ्य वर्ण: अ, आ, क, ख, ग, घ, ङ, ह, :
  • तालव्य वर्ण: इ, ई, च, छ, ज, झ, ञ, य, श
  • मूर्धन्य वर्ण: ऋ, ट, ठ, ड, ढ, ण, र, ष, ळ
  • दंत्य वर्ण: त, थ, द, ध, न, ल, स
  • ओष्ठ्य वर्ण: उ, ऊ, प, फ, ब, भ, म

महत्त्वाची तथ्ये

  • अनुनासिक वर्णांचे उच्चारस्थान नासिक्य (नाक) असते.
  • ए, ऐ हे वर्ण कंठ-तालव्य आहेत.
  • ओ, औ हे वर्ण कंठ-ओष्ठ्य आहेत.
  • व हा वर्ण दंत-ओष्ठ्य आहे.

उदाहरणे

कंठ्य वर्णांचे उदाहरण

'क' आणि 'ख' हे वर्ण उच्चारताना कंठाचा वापर होतो, म्हणून त्यांना कंठ्य म्हणतात.

ओष्ठ्य वर्णांचे उदाहरण

'प' आणि 'फ' उच्चारताना दोन्ही ओठ एकमेकांना मिळतात, म्हणून त्यांना ओष्ठ्य म्हणतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

उच्चारस्थाने लक्षात ठेवण्यासाठी 'कुचुटुतुपु' हे सूत्र वापरा.
प्रत्येक वर्गातील पाचवा वर्ण (अनुनासिक) नासिक्य असतो हे लक्षात ठेवा.
परीक्षेत 'व' या वर्णाचे उच्चारस्थान वारंवार विचारले जाते, ते 'दंत-ओष्ठ्य' आहे हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

श, ष, स या तिन्ही उष्म वर्णांचे उच्चारस्थान एकच समजणे (श-तालव्य, ष-मूर्धन्य, स-दंत्य).
अनुनासिकांना केवळ कंठ्य किंवा तालव्य मानणे, त्यांचे मुख्य उच्चारस्थान नासिक्य आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'क' वर्गातील व्यंजनांचे उच्चारस्थान कोणते?
अतालव्य
बकंठ्य
कमूर्धन्य
डदंत्य
योग्य उत्तर: ब) कंठ्य

स्पष्टीकरण: क, ख, ग, घ, ङ हे वर्ण कंठातून उच्चारले जातात.
2. 'प' वर्गातील व्यंजने कोणत्या प्रकारची आहेत?
अदंत्य
बमूर्धन्य
कओष्ठ्य
डतालव्य
योग्य उत्तर: क) ओष्ठ्य

स्पष्टीकरण: प, फ, ब, भ, म हे ओठांच्या सहाय्याने उच्चारले जातात.
3. 'च' वर्गाचे उच्चारस्थान कोणते?
अतालव्य
बकंठ्य
कमूर्धन्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: अ) तालव्य

स्पष्टीकरण: च, छ, ज, झ, ञ हे टाळूला स्पर्श करून उच्चारले जातात.
4. 'ट' वर्गाचे उच्चारस्थान कोणते?
अदंत्य
बमूर्धन्य
कतालव्य
डकंठ्य
योग्य उत्तर: ब) मूर्धन्य

स्पष्टीकरण: ट, ठ, ड, ढ, ण हे मूर्धन्य वर्ण आहेत.
5. 'त' वर्गाचे उच्चारस्थान कोणते?
अओष्ठ्य
बमूर्धन्य
कदंत्य
डतालव्य
योग्य उत्तर: क) दंत्य

स्पष्टीकरण: त, थ, द, ध, न हे दातांना जीभ लागून उच्चारले जातात.
6. 'व' या वर्णाचे उच्चारस्थान काय आहे?
अदंत्य
बओष्ठ्य
कदंत-ओष्ठ्य
डकंठ्य
योग्य उत्तर: क) दंत-ओष्ठ्य

स्पष्टीकरण: व हा वर्ण दात आणि ओठ यांच्या सहाय्याने उच्चारला जातो.
7. 'स' हा वर्ण कोणत्या प्रकारचा आहे?
अतालव्य
बमूर्धन्य
कदंत्य
डकंठ्य
योग्य उत्तर: क) दंत्य

स्पष्टीकरण: स चा उच्चार करताना जीभ दातांना स्पर्श करते.
8. 'श' या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अतालव्य
बमूर्धन्य
कदंत्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: अ) तालव्य

स्पष्टीकरण: श हा तालव्य वर्ण आहे.
9. 'ष' या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अतालव्य
बमूर्धन्य
कदंत्य
डकंठ्य
योग्य उत्तर: ब) मूर्धन्य

स्पष्टीकरण: ष हा मूर्धन्य वर्ण आहे.
10. 'ए' आणि 'ऐ' या स्वरांचे उच्चारस्थान कोणते?
अकंठ्य
बतालव्य
ककंठ-तालव्य
डकंठ-ओष्ठ्य
योग्य उत्तर: क) कंठ-तालव्य

स्पष्टीकरण: ए आणि ऐ हे कंठ आणि टाळू यांच्या सहाय्याने उच्चारले जातात.
11. 'ओ' आणि 'औ' या स्वरांचे उच्चारस्थान कोणते?
अकंठ-ओष्ठ्य
बकंठ-तालव्य
कदंत-ओष्ठ्य
डतालव्य
योग्य उत्तर: अ) कंठ-ओष्ठ्य

स्पष्टीकरण: ओ आणि औ हे कंठ आणि ओठ यांच्या सहाय्याने उच्चारले जातात.
12. खालीलपैकी कोणता वर्ण नासिक्य आहे?
अक
बच
कत
डम
योग्य उत्तर: ड) म

स्पष्टीकरण: म हे अनुनासिक असून त्याचे उच्चारस्थान नासिक्य आहे.
13. 'ह' या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अतालव्य
बमूर्धन्य
ककंठ्य
डदंत्य
योग्य उत्तर: क) कंठ्य

स्पष्टीकरण: ह हा वर्ण कंठातून उच्चारला जातो.
14. 'ऋ' या स्वराचे उच्चारस्थान कोणते?
अकंठ्य
बतालव्य
कमूर्धन्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: क) मूर्धन्य

स्पष्टीकरण: ऋ हा मूर्धन्य स्वर आहे.
15. 'य' या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अतालव्य
बमूर्धन्य
कदंत्य
डकंठ्य
योग्य उत्तर: अ) तालव्य

स्पष्टीकरण: य हा तालव्य वर्ण आहे.
16. 'ळ' या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अदंत्य
बमूर्धन्य
कतालव्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: ब) मूर्धन्य

स्पष्टीकरण: ळ हा मूर्धन्य वर्ण आहे.
17. 'र' या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अकंठ्य
बतालव्य
कमूर्धन्य
डदंत्य
योग्य उत्तर: क) मूर्धन्य

स्पष्टीकरण: र हा मूर्धन्य वर्ण आहे.
18. 'ल' या वर्णाचे उच्चारस्थान कोणते?
अदंत्य
बमूर्धन्य
कतालव्य
डकंठ्य
योग्य उत्तर: अ) दंत्य

स्पष्टीकरण: ल हा दंत्य वर्ण आहे.
19. 'इ' आणि 'ई' या स्वरांचे उच्चारस्थान कोणते?
अकंठ्य
बतालव्य
कमूर्धन्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: ब) तालव्य

स्पष्टीकरण: इ आणि ई हे तालव्य स्वर आहेत.
20. 'उ' आणि 'ऊ' या स्वरांचे उच्चारस्थान कोणते?
अकंठ्य
बतालव्य
कमूर्धन्य
डओष्ठ्य
योग्य उत्तर: ड) ओष्ठ्य

स्पष्टीकरण: उ आणि ऊ हे ओष्ठ्य स्वर आहेत.