MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: अक्षरगणना व वर्णविचार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी व्याकरण: अक्षरगणना व वर्णविचार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी भाषेतील वर्णमाला आणि अक्षरांची रचना समजून घेणे हे स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अक्षरगणना म्हणजे शब्दातील अक्षरांची संख्या मोजणे, जे छंदशास्त्र आणि वृत्त अभ्यासासाठी पायाभूत ठरते.

सविस्तर माहिती

मराठी भाषेत 'वर्ण' आणि 'अक्षर' यातील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. वर्ण म्हणजे भाषेतील लहानात लहान ध्वनी, तर अक्षर म्हणजे पूर्ण उच्चार असलेला ध्वनी समूह. अक्षरगणनेत आपण स्वरांच्या आणि व्यंजनांच्या संयोगातून तयार होणाऱ्या अक्षरांची गणना करतो. लघु (ऱ्हस्व) आणि गुरु (दीर्घ) या दोन प्रकारांवरून अक्षरांचे वजन ठरते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

वर्ण

भाषेतील लहानात लहान ध्वनी ज्याचे अधिक तुकडे करता येत नाहीत.

अक्षर

ज्याचा उच्चार एका श्वासात होतो, असा ध्वनी समूह (व्यंजन + स्वर).

लघु अक्षर

ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास कमी वेळ लागतो (उदा. अ, इ, उ).

गुरु अक्षर

ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यास जास्त वेळ लागतो (उदा. आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • मराठी वर्णमालेत एकूण ५२ वर्ण आहेत.
  • अक्षरगणनेत जोडाक्षराचा मागील वर्ण गुरु मानला जातो.
  • अनुस्वारयुक्त अक्षर नेहमी गुरु असते.
  • विसर्गयुक्त अक्षर गुरु मानले जाते.
  • शब्दातील अक्षरांची संख्या मोजताना काना, मात्रा, वेलांटी यांचा विचार करावा.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीत स्वरादी दोन आहेत: अनुस्वार (ं) आणि विसर्ग (ः).
  • संयुक्त व्यंजने (क्ष, ज्ञ) ही दोन व्यंजनांच्या संयोगातून बनतात.
  • छंदशास्त्रात लघुसाठी 'I' आणि गुरुसाठी 'U' अशी खूण वापरतात.

उदाहरणे

अक्षरगणना उदाहरण

'कमळ' या शब्दात ३ अक्षरे आहेत (क, म, ळ). 'शाळा' या शब्दात २ अक्षरे आहेत (शा, ळा).

गुरु-लघु ओळख

'क' (लघु), 'का' (गुरु), 'कि' (लघु), 'की' (गुरु).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

जोडाक्षर आल्यास त्याच्या आधीच्या अक्षराला गुरु मानायला विसरू नका.
शब्दातील अक्षरे मोजताना उच्चार स्पष्ट करा, म्हणजे गणना अचूक होईल.
दीर्घ स्वर (आ, ई, ऊ) नेहमी गुरु असतात हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

जोडाक्षराच्या मागील अक्षराला लघु मानणे.
अनुस्वार असलेल्या अक्षराला लघु समजणे.
शब्दातील वर्ण आणि अक्षरे यात गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. 'मराठी' या शब्दात किती अक्षरे आहेत?
अ२
ब३
क४
ड५
योग्य उत्तर: ब) ३

स्पष्टीकरण: म-रा-ठी अशी तीन अक्षरे आहेत.
2. खालीलपैकी कोणते अक्षर गुरु आहे?
अक
बकि
ककु
डका
योग्य उत्तर: ड) का

स्पष्टीकरण: 'का' मध्ये 'आ' हा दीर्घ स्वर असल्याने ते गुरु आहे.
3. जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर काय असते?
अलघु
बगुरु
कह्रस्व
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरु

स्पष्टीकरण: नियमनानुसार जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर गुरु मानले जाते.
4. 'पुस्तकालय' या शब्दात किती अक्षरे आहेत?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: क) ५

स्पष्टीकरण: पु-स्त-का-ल-य अशी ५ अक्षरे आहेत, परंतु 'स्त' हे जोडाक्षर असल्याने 'पु' गुरु होईल.
5. अनुस्वारयुक्त अक्षर काय असते?
अलघु
बगुरु
कसंयुक्त
डस्वरादी
योग्य उत्तर: ब) गुरु

स्पष्टीकरण: अनुस्वारयुक्त अक्षर नेहमी गुरु असते.
6. मराठी वर्णमालेत एकूण किती स्वरादी आहेत?
अ१
ब२
क३
ड४
योग्य उत्तर: ब) २

स्पष्टीकरण: अनुस्वार आणि विसर्ग असे दोन स्वरादी आहेत.
7. 'आ' हा स्वर कसा आहे?
अऱ्हस्व
बदीर्घ
कसंयुक्त
डव्यंजन
योग्य उत्तर: ब) दीर्घ

स्पष्टीकरण: 'आ' हा दीर्घ स्वर आहे.
8. खालीलपैकी कोणते अक्षर लघु आहे?
अका
बकी
ककु
डके
योग्य उत्तर: क) कु

स्पष्टीकरण: 'कु' (ऱ्हस्व उकार) हे लघु आहे.
9. अक्षर म्हणजे काय?
अकेवळ स्वर
बकेवळ व्यंजन
कस्वरयुक्त व्यंजन
डशब्द
योग्य उत्तर: क) स्वरयुक्त व्यंजन

स्पष्टीकरण: व्यंजन आणि स्वर यांच्या संयोगातून अक्षर बनते.
10. 'सत्य' या शब्दात 'स' हे अक्षर काय मानले जाईल?
अलघु
बगुरु
कदीर्घ
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) गुरु

स्पष्टीकरण: पुढे 'त्य' हे जोडाक्षर असल्याने 'स' गुरु मानले जाईल.
11. विसर्गयुक्त अक्षर काय असते?
अलघु
बगुरु
कऱ्हस्व
डसंयुक्त
योग्य उत्तर: ब) गुरु

स्पष्टीकरण: विसर्गयुक्त अक्षर गुरु असते.
12. मराठीत एकूण किती व्यंजने आहेत?
अ३४
ब३६
क४८
ड५२
योग्य उत्तर: अ) ३४

स्पष्टीकरण: मराठी वर्णमालेत ३४ व्यंजने आहेत.
13. 'ई' हा स्वर कसा आहे?
अऱ्हस्व
बदीर्घ
कसंयुक्त
डव्यंजन
योग्य उत्तर: ब) दीर्घ

स्पष्टीकरण: 'ई' हा दीर्घ स्वर आहे.
14. अक्षरगणनेत 'लघु' साठी कोणती खूण वापरतात?
अU
बI
कO
डS
योग्य उत्तर: ब) I

स्पष्टीकरण: लघुसाठी 'I' (उभी रेघ) वापरतात.
15. अक्षरगणनेत 'गुरु' साठी कोणती खूण वापरतात?
अU
बI
कX
डY
योग्य उत्तर: अ) U

स्पष्टीकरण: गुरुसाठी 'U' (वक्राकार) वापरतात.
16. 'क्ष' हे काय आहे?
अस्वर
बव्यंजन
कसंयुक्त व्यंजन
डस्वरादी
योग्य उत्तर: क) संयुक्त व्यंजन

स्पष्टीकरण: 'क्ष' हे क+ष्+अ यांपासून बनलेले संयुक्त व्यंजन आहे.
17. 'ज्ञान' या शब्दात किती अक्षरे आहेत?
अ१
ब२
क३
ड४
योग्य उत्तर: ब) २

स्पष्टीकरण: ज्ञा-न अशी दोन अक्षरे आहेत.
18. खालीलपैकी कोणता वर्ण स्वरादी नाही?
अअं
बअः
कअ
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: क) अ

स्पष्टीकरण: 'अ' हा स्वर आहे, स्वरादी नाही.
19. शब्दातील अक्षरांची संख्या मोजताना कशाचा विचार करावा?
अकेवळ व्यंजनांचा
बकेवळ स्वरांचा
कउच्चाराचा
डअर्थाचा
योग्य उत्तर: क) उच्चाराचा

स्पष्टीकरण: अक्षरगणना उच्चारावर आधारित असते.
20. 'आई' या शब्दात किती अक्षरे आहेत?
अ१
ब२
क३
ड४
योग्य उत्तर: ब) २

स्पष्टीकरण: आ-ई अशी दोन अक्षरे आहेत.