MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळे आणि ऐतिहासिक वारसा | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील जागतिक वारसा स्थळे आणि ऐतिहासिक वारसा

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्राला समृद्ध ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा लाभला आहे. युनेस्कोने (UNESCO) घोषित केलेली जागतिक वारसा स्थळे महाराष्ट्राच्या पर्यटनाचा कणा आहेत. या पाठात आपण महाराष्ट्रातील प्रमुख वारसा स्थळांचा अभ्यास करणार आहोत.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्रात प्रामुख्याने लेणी, किल्ले आणि ऐतिहासिक वास्तू यांचा वारसा मोठ्या प्रमाणात आहे. युनेस्कोने महाराष्ट्रातील अजिंठा, वेरूळ, एलिफंटा लेणी आणि छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) यांना जागतिक वारसा स्थळांचा दर्जा दिला आहे. याशिवाय पश्चिम घाटाचा (सह्याद्री) काही भागही जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळ म्हणून ओळखला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

युनेस्को (UNESCO)

संयुक्त राष्ट्रांची शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संस्था, जी जागतिक वारसा स्थळांची निवड करते.

लेणी

डोंगर किंवा खडकात कोरलेली मानवनिर्मित गुहा किंवा वास्तू.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अजिंठा लेणी: औरंगाबाद जिल्ह्यात असून ती वाकाटक काळात विकसित झाली.
  • वेरूळ लेणी: येथे कैलास मंदिर प्रसिद्ध आहे, जे एकाच अखंड खडकातून कोरलेले आहे.
  • एलिफंटा लेणी: मुंबई जवळ घारापुरी बेटावर स्थित असून ती भगवान शिवाला समर्पित आहेत.
  • छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस: हे व्हिक्टोरियन गॉथिक शैलीतील रेल्वे स्थानक आहे.
  • पश्चिम घाट: जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध असून याला 'सह्याद्री' असेही म्हणतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • अजिंठा लेणी १९८३ मध्ये जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाली.
  • वेरूळ लेणी १९८३ मध्ये जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाली.
  • एलिफंटा लेणी १९८७ मध्ये जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाली.
  • CSMT रेल्वे स्थानक २००४ मध्ये जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाले.

उदाहरणे

अजिंठा लेणी

ही लेणी वाघूर नदीच्या पात्रात असून येथे बौद्ध धर्माशी संबंधित चित्रे आणि शिल्पे आहेत.

कैलास मंदिर

वेरूळ येथील हे मंदिर राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथम याने बांधले असून ते स्थापत्यशास्त्राचा चमत्कार मानले जाते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

लेण्यांचे जिल्हे आणि त्या कोणत्या धर्माशी संबंधित आहेत हे लक्षात ठेवा.
युनेस्कोने घोषित केलेल्या वर्षांचा क्रम लक्षात ठेवणे फायदेशीर ठरते.
स्थापत्य शैलीवर (उदा. गॉथिक, राष्ट्रकूट) आधारित प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

अजिंठा आणि वेरूळ लेणी एकाच जिल्ह्यात आहेत असा समज करून घेणे (दोन्ही औरंगाबाद/छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात आहेत).
लेण्यांचा कालखंड आणि संबंधित राजवंश यात गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. अजिंठा लेणी कोणत्या नदीच्या काठावर वसलेली आहेत?
अगोदावरी
बवाघूर
कतापी
डकृष्णा
योग्य उत्तर: ब) वाघूर

स्पष्टीकरण: अजिंठा लेणी वाघूर नदीच्या पात्रात वसलेली आहेत.
2. वेरूळ येथील कैलास मंदिर कोणत्या राजवंशाने बांधले?
असातवाहन
बचालुक्य
कराष्ट्रकूट
डयादव
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रकूट

स्पष्टीकरण: कैलास मंदिर राष्ट्रकूट राजा कृष्ण प्रथम याने बांधले.
3. एलिफंटा लेणी कोणत्या बेटावर स्थित आहेत?
असाष्टी
बघारापुरी
कभायखळा
डकुलाबा
योग्य उत्तर: ब) घारापुरी

स्पष्टीकरण: एलिफंटा लेणी घारापुरी बेटावर आहेत.
4. छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) कोणत्या स्थापत्य शैलीचे उदाहरण आहे?
अइंडो-इस्लामिक
बव्हिक्टोरियन गॉथिक
कद्रविड
डनागर
योग्य उत्तर: ब) व्हिक्टोरियन गॉथिक

स्पष्टीकरण: CSMT हे व्हिक्टोरियन गॉथिक शैलीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
5. अजिंठा लेणी कोणत्या धर्माशी संबंधित आहेत?
अहिंदू
बजैन
कबौद्ध
डशीख
योग्य उत्तर: क) बौद्ध

स्पष्टीकरण: अजिंठा लेणी प्रामुख्याने बौद्ध धर्माशी संबंधित आहेत.
6. वेरूळ लेणीमध्ये एकूण किती लेणी आहेत?
अ२९
ब३४
क४०
ड२५
योग्य उत्तर: ब) ३४

स्पष्टीकरण: वेरूळमध्ये एकूण ३४ लेणी आहेत.
7. महाराष्ट्रातील कोणते नैसर्गिक स्थळ जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट आहे?
अमेळघाट
बपश्चिम घाट
कताडोबा
डपेंच
योग्य उत्तर: ब) पश्चिम घाट

स्पष्टीकरण: पश्चिम घाट (सह्याद्री) हे जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळ आहे.
8. एलिफंटा लेणी कोणत्या देवाला समर्पित आहेत?
अविष्णू
बब्रह्मा
कशिव
डगणेश
योग्य उत्तर: क) शिव

स्पष्टीकरण: एलिफंटा लेणी भगवान शिवाला समर्पित आहेत.
9. अजिंठा लेणी कोणत्या शतकात कोरली गेली?
अदुसरे शतक ते सहावे शतक
बपहिले शतक ते सातवे शतक
कतिसरे शतक ते आठवे शतक
डपाचवे शतक ते दहावे शतक
योग्य उत्तर: ब) पहिले शतक ते सातवे शतक

स्पष्टीकरण: अजिंठा लेणी साधारणपणे दुसऱ्या शतकापासून सहाव्या शतकापर्यंत कोरली गेली.
10. वेरूळ लेणीमध्ये कोणत्या धर्माची लेणी नाहीत?
अबौद्ध
बहिंदू
कजैन
डपारशी
योग्य उत्तर: ड) पारशी

स्पष्टीकरण: वेरूळमध्ये बौद्ध, हिंदू आणि जैन धर्माची लेणी आहेत.
11. CSMT रेल्वे स्थानकाला जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा कधी मिळाला?
अ२००२
ब२००४
क२००६
ड२००८
योग्य उत्तर: ब) २००४

स्पष्टीकरण: CSMT ला २००४ मध्ये जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला.
12. अजिंठा लेणीचा शोध कोणी लावला?
अजॉन स्मिथ
बजेम्स प्रिन्सेप
कअलेक्झांडर कनिंगहॅम
डथॉमस रो
योग्य उत्तर: अ) जॉन स्मिथ

स्पष्टीकरण: १८१९ मध्ये जॉन स्मिथ या ब्रिटिश अधिकाऱ्याने अजिंठा लेणीचा शोध लावला.
13. एलिफंटा लेणी कोणत्या जिल्ह्यात आहेत?
अमुंबई शहर
बमुंबई उपनगर
करायगड
डठाणे
योग्य उत्तर: क) रायगड

स्पष्टीकरण: एलिफंटा लेणी रायगड जिल्ह्यात घारापुरी बेटावर आहेत.
14. वेरूळमधील कैलास मंदिर कोणत्या क्रमांकाची लेणी आहे?
अ१२
ब१६
क२०
ड२५
योग्य उत्तर: ब) १६

स्पष्टीकरण: कैलास मंदिर हे १६ व्या क्रमांकाची लेणी आहे.
15. महाराष्ट्रात एकूण किती जागतिक वारसा स्थळे आहेत (युनेस्कोनुसार)?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: क) ५

स्पष्टीकरण: अजिंठा, वेरूळ, एलिफंटा, CSMT आणि पश्चिम घाट अशी ५ स्थळे आहेत.
16. अजिंठा लेणीमध्ये एकूण किती गुहा आहेत?
अ२५
ब२९
क३०
ड३४
योग्य उत्तर: क) ३०

स्पष्टीकरण: अजिंठा लेणीमध्ये एकूण ३० गुहा आहेत.
17. वेरूळ लेणी कोणत्या डोंगरात कोरलेली आहेत?
असह्याद्री
बसातपुडा
कचरणाद्री
डबालाघाट
योग्य उत्तर: क) चरणाद्री

स्पष्टीकरण: वेरूळ लेणी चरणाद्री डोंगरात कोरलेली आहेत.
18. एलिफंटा लेणी कोणत्या काळात बांधली गेली?
अमौर्य काळ
बगुप्त काळ
कराष्ट्रकूट काळ
डशिलाहार काळ
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रकूट काळ

स्पष्टीकरण: एलिफंटा लेणी प्रामुख्याने राष्ट्रकूट काळात बांधली गेली.
19. CSMT रेल्वे स्थानकाचे जुने नाव काय होते?
अव्हिक्टोरिया टर्मिनस
बबॉम्बे सेंट्रल
कचर्चगेट
डदादर टर्मिनस
योग्य उत्तर: अ) व्हिक्टोरिया टर्मिनस

स्पष्टीकरण: CSMT चे जुने नाव व्हिक्टोरिया टर्मिनस (VT) होते.
20. खालीलपैकी कोणते स्थळ जागतिक वारसा स्थळ नाही?
अअजिंठा
बवेरूळ
कगेटवे ऑफ इंडिया
डएलिफंटा
योग्य उत्तर: क) गेटवे ऑफ इंडिया

स्पष्टीकरण: गेटवे ऑफ इंडिया हे जागतिक वारसा स्थळ नाही.