MahaExam अभ्यास नोट्स

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे: जीवन आणि कार्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे: जीवन आणि कार्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे हे महाराष्ट्रातील एक थोर समाजसुधारक, विचारवंत आणि अस्पृश्यता निवारक होते. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य शोषित आणि दलित वर्गाच्या उत्थानासाठी समर्पित केले.

सविस्तर माहिती

विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जन्म २३ एप्रिल १८७३ रोजी जमखंडी (कर्नाटक) येथे झाला. त्यांनी धर्माचा अभ्यास करून 'अस्पृश्यता' ही प्रथा धर्माला कलंक असल्याचे प्रतिपादन केले. त्यांनी १९०६ मध्ये 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन'ची स्थापना केली. त्यांनी केवळ अस्पृश्यता निवारणच नाही, तर शेतकरी, कामगार आणि स्त्रियांच्या प्रश्नांवरही काम केले. ते एक उत्तम लेखक आणि वक्ते होते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन

अस्पृश्यांच्या शिक्षणासाठी आणि त्यांच्या सामाजिक उन्नतीसाठी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी स्थापन केलेली संस्था.

भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न

विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी लिहिलेला एक अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ, ज्यामध्ये त्यांनी अस्पृश्यतेच्या मुळांचा शोध घेतला आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • १९०६ मध्ये मुंबई येथे 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन'ची स्थापना केली.
  • त्यांनी 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' हा ग्रंथ लिहिला.
  • ते सत्यशोधक समाजाच्या विचारांशी प्रभावित होते.
  • त्यांनी १९१७ मध्ये 'अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषद' भरवली.
  • त्यांनी 'मुक्तिदला'ची स्थापना केली होती.

महत्त्वाची तथ्ये

  • त्यांना 'महर्षी' ही पदवी देण्यात आली.
  • त्यांचा जन्म २३ एप्रिल १८७३ रोजी झाला.
  • त्यांनी 'सावधान' हे साप्ताहिक चालवले होते.
  • त्यांनी 'माझ्या आठवणी व अनुभव' हे आत्मचरित्र लिहिले.

उदाहरणे

अस्पृश्यता निवारण कार्य

शिंदे यांनी अस्पृश्य मुलांसाठी शाळा आणि वसतिगृहे सुरू केली, जेणेकरून त्यांना शिक्षणाची मुख्य प्रवाहात संधी मिळेल.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना वर्ष (१९०६) लक्षात ठेवा.
त्यांच्या ग्रंथांची नावे आणि साप्ताहिकांची नावे पाठ करा.
त्यांच्या कार्याचा काळ आणि इतर समकालीन समाजसुधारकांशी असलेला संबंध अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन आणि बहिष्कृत हितकारिणी सभा (डॉ. आंबेडकर) यात गल्लत करू नका.
त्यांच्या जन्मस्थानाबद्दल गोंधळ होऊ शकतो, तो जमखंडी (कर्नाटक) आहे हे लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन'ची स्थापना कोणत्या वर्षी केली?
अ१९०५
ब१९०६
क१९०७
ड१९०८
योग्य उत्तर: ब) १९०६

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी १९०६ मध्ये मुंबई येथे डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना केली.
2. विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जन्म कोठे झाला?
अपुणे
बसातारा
कजमखंडी
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: क) जमखंडी

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जन्म २३ एप्रिल १८७३ रोजी जमखंडी (कर्नाटक) येथे झाला.
3. 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
अमहात्मा फुले
बडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
कविठ्ठल रामजी शिंदे
डशाहू महाराज
योग्य उत्तर: क) विठ्ठल रामजी शिंदे

स्पष्टीकरण: भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न हा ग्रंथ महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी लिहिला आहे.
4. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणते साप्ताहिक चालवले होते?
अदीनबंधू
बसावधान
कमूकनायक
डबहिष्कृत भारत
योग्य उत्तर: ब) सावधान

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी 'सावधान' हे साप्ताहिक चालवले होते.
5. महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या आत्मचरित्राचे नाव काय आहे?
अमाझे सत्याचे प्रयोग
बमाझ्या आठवणी व अनुभव
कअस्पृश्यतेचा प्रश्न
डसमाजसुधारणा
योग्य उत्तर: ब) माझ्या आठवणी व अनुभव

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या आत्मचरित्राचे नाव 'माझ्या आठवणी व अनुभव' असे आहे.
6. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी कोणती संस्था स्थापन केली?
असत्यशोधक समाज
बडिप्रेस्ड क्लासेस मिशन
कबहिष्कृत हितकारिणी सभा
डप्रार्थना समाज
योग्य उत्तर: ब) डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना केली.
7. विठ्ठल रामजी शिंदे यांना 'महर्षी' ही पदवी कोणी दिली?
अमहाराष्ट्र जनता
बब्रिटिश सरकार
कसयाजीराव गायकवाड
डलोकमान्य टिळक
योग्य उत्तर: अ) महाराष्ट्र जनता

स्पष्टीकरण: त्यांच्या थोर कार्यामुळे त्यांना महाराष्ट्रातील जनतेने 'महर्षी' ही पदवी बहाल केली.
8. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी १९१७ मध्ये कोणती परिषद भरवली होती?
असत्यशोधक परिषद
बअखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषद
कशेतकरी परिषद
डकामगार परिषद
योग्य उत्तर: ब) अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषद

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी १९१७ मध्ये अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषद भरवली होती.
9. विठ्ठल रामजी शिंदे कोणत्या विचारांच्या प्रभावाखाली होते?
अआर्य समाज
बसत्यशोधक समाज
कब्रह्म समाज
डथियोसॉफिकल सोसायटी
योग्य उत्तर: ब) सत्यशोधक समाज

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे हे सत्यशोधक समाजाच्या विचारांशी प्रभावित होते.
10. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणत्या चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला होता?
अअसहकार चळवळ
बअस्पृश्यता निवारण
कस्वदेशी चळवळ
डशेतकरी उठाव
योग्य उत्तर: ब) अस्पृश्यता निवारण

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे मुख्य कार्य अस्पृश्यता निवारण हे होते.
11. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणत्या धर्माचा सखोल अभ्यास केला होता?
अइस्लाम
बख्रिश्चन
कबौद्ध
डहिंदू
योग्य उत्तर: ड) हिंदू

स्पष्टीकरण: त्यांनी हिंदू धर्माचा आणि त्यातील अस्पृश्यतेच्या मुळांचा सखोल अभ्यास केला होता.
12. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी 'मुक्तिदल' कशासाठी स्थापन केले होते?
अराजकीय स्वातंत्र्यासाठी
बअस्पृश्यता निवारणासाठी
कशेतकऱ्यांच्या हक्कासाठी
डस्त्रियांच्या शिक्षणासाठी
योग्य उत्तर: ब) अस्पृश्यता निवारणासाठी

स्पष्टीकरण: अस्पृश्यता निवारणाच्या कार्याला गती देण्यासाठी त्यांनी 'मुक्तिदल' स्थापन केले होते.
13. विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा मृत्यू कोणत्या वर्षी झाला?
अ१९४०
ब१९४४
क१९४८
ड१९५०
योग्य उत्तर: ब) १९४४

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे निधन १९४४ मध्ये झाले.
14. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणत्या शहरात डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनचे कार्य सुरू केले?
अपुणे
बमुंबई
कनागपूर
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) मुंबई

स्पष्टीकरण: डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना मुंबई येथे झाली.
15. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी कोणत्या प्रकारचे कार्य केले?
अकेवळ भाषणे
बशाळा व वसतिगृहे
कराजकीय आंदोलने
डधार्मिक प्रवचने
योग्य उत्तर: ब) शाळा व वसतिगृहे

स्पष्टीकरण: त्यांनी प्रत्यक्ष कृती म्हणून शाळा आणि वसतिगृहे सुरू केली.
16. विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या मते अस्पृश्यता ही काय होती?
अधर्माचा भाग
बसामाजिक कलंक
कनैसर्गिक प्रथा
डराजकीय गरज
योग्य उत्तर: ब) सामाजिक कलंक

स्पष्टीकरण: त्यांच्या मते अस्पृश्यता ही धर्माला लागलेला एक सामाजिक कलंक होता.
17. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणत्या परिषदेचे अध्यक्षपद भूषवले होते?
अअखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषद
बमराठा परिषद
ककामगार परिषद
डसाहित्य संमेलन
योग्य उत्तर: अ) अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषद

स्पष्टीकरण: त्यांनी १९१७ च्या अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषदेचे नेतृत्व केले होते.
18. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणत्या विषयावर अधिक भर दिला?
अशिक्षण
बराजकारण
कअर्थकारण
डकला
योग्य उत्तर: अ) शिक्षण

स्पष्टीकरण: अस्पृश्य वर्गाच्या शिक्षणावर त्यांनी सर्वाधिक भर दिला होता.
19. विठ्ठल रामजी शिंदे हे कोणत्या प्रकारचे समाजसुधारक होते?
अक्रांतिकारी
बमवाळ
कजहाल
डअध्यात्मिक
योग्य उत्तर: ब) मवाळ

स्पष्टीकरण: ते एक मवाळ आणि मानवतावादी समाजसुधारक होते.
20. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी कोणाचे सहकार्य घेतले?
अकेवळ सवर्ण
बकेवळ दलित
कसर्व जाती-धर्मातील लोक
डकेवळ ब्रिटिश
योग्य उत्तर: क) सर्व जाती-धर्मातील लोक

स्पष्टीकरण: त्यांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी सर्व जाती-धर्मातील लोकांचे सहकार्य घेण्याचा प्रयत्न केला.