MahaExam अभ्यास नोट्स

राजर्षी शाहू महाराज: बहुजन समाजाचे कैवारी | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

राजर्षी शाहू महाराज: बहुजन समाजाचे कैवारी

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

कोल्हापूर संस्थानाचे छत्रपती राजर्षी शाहू महाराज हे आधुनिक महाराष्ट्रातील एक महान समाजसुधारक, लोकशाहीवादी आणि रयतेचे राजे होते. त्यांनी शिक्षण, आरक्षण, शेती आणि सामाजिक समतेसाठी दिलेले योगदान अतुलनीय आहे.

सविस्तर माहिती

शाहू महाराजांचा जन्म २६ जून १८७४ रोजी कागलच्या घाटगे घराण्यात झाला. त्यांना कोल्हापूर संस्थानाचे दत्तक विधान करण्यात आले. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत अस्पृश्यता निवारण, विधवा पुनर्विवाह, आंतरजातीय विवाह आणि शिक्षणाचा प्रसार यांवर विशेष भर दिला. १९०२ मध्ये त्यांनी मागासवर्गीयांना ५० टक्के आरक्षण देऊन आरक्षणाचे जनक म्हणून ओळख निर्माण केली. त्यांनी कोल्हापूरमध्ये अनेक वसतिगृहे स्थापन केली, ज्यामुळे ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची दारे खुली झाली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

राजर्षी

कुरमी क्षत्रिय सभा, कानपूर यांनी १९१९ मध्ये शाहू महाराजांना 'राजर्षी' ही पदवी बहाल केली.

आरक्षणाचे जनक

१९०२ मध्ये कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीयांसाठी ५० टक्के जागा राखीव ठेवल्यामुळे त्यांना आरक्षणाचे जनक मानले जाते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • १९०२ मध्ये मागासवर्गीयांना ५० टक्के आरक्षण दिले.
  • १९१७ मध्ये कोल्हापुरात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले.
  • वेदोक्त प्रकरणातून ब्राह्मणी वर्चस्वाला आव्हान दिले.
  • सत्यशोधक समाजाला सक्रिय पाठिंबा दिला.
  • मूकनायक वृत्तपत्रासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना आर्थिक मदत केली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • जन्म: २६ जून १८७४ (कागल).
  • मृत्यू: ६ मे १९२२ (मुंबई).
  • त्यांच्या पत्नीचे नाव लक्ष्मीबाई होते.
  • त्यांनी 'कोल्हापूर एज्युकेशन सोसायटी'ची स्थापना केली.
  • त्यांनी 'डिप्रेशन क्लासेस मिशन'ला मदत केली.

उदाहरणे

वसतिगृह चळवळ

शाहू महाराजांनी कोल्हापुरात विविध जाती-धर्माच्या विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे सुरू केली, जेणेकरून ग्रामीण भागातील मुले शहरात येऊन शिक्षण घेऊ शकतील.

शेती सुधारणा

राधानगरी धरणाची निर्मिती करून त्यांनी कोल्हापूरच्या शेतीला सिंचनाची सोय उपलब्ध करून दिली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शाहू महाराजांनी सुरू केलेल्या संस्थांची नावे आणि वर्षे लक्षात ठेवा.
त्यांच्याशी संबंधित वृत्तपत्रे आणि व्यक्ती (उदा. डॉ. आंबेडकर) यांचा संबंध लक्षात ठेवा.
आरक्षणाची घोषणा कोणत्या वर्षी केली (१९०२) हे वारंवार विचारले जाते.

⚠️ सामान्य चुका

शाहू महाराजांना 'आरक्षणाचे जनक' म्हणतात, पण 'संविधान निर्माते' डॉ. आंबेडकर आहेत, यात गल्लत करू नका.
त्यांच्या जन्मतारखेचा (२६ जून) 'सामाजिक न्याय दिन' म्हणून उल्लेख लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. शाहू महाराजांना 'राजर्षी' ही पदवी कोणी दिली?
असत्यशोधक समाज
बकुरमी क्षत्रिय सभा
कमराठा समाज
डब्रिटिश सरकार
योग्य उत्तर: ब) कुरमी क्षत्रिय सभा

स्पष्टीकरण: १९१९ मध्ये कानपूर येथील कुरमी क्षत्रिय सभेने त्यांना राजर्षी ही पदवी दिली.
2. शाहू महाराजांनी मागासवर्गीयांना किती टक्के आरक्षण दिले होते?
अ२५ टक्के
ब३३ टक्के
क५० टक्के
ड७५ टक्के
योग्य उत्तर: क) ५० टक्के

स्पष्टीकरण: १९०२ मध्ये त्यांनी मागासवर्गीयांना ५० टक्के आरक्षण दिले होते.
3. शाहू महाराजांचा जन्म कोठे झाला?
अकोल्हापूर
बकागल
कसातारा
डपुणे
योग्य उत्तर: ब) कागल

स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांचा जन्म कागलच्या घाटगे घराण्यात झाला.
4. शाहू महाराजांनी कोणत्या धरणाची निर्मिती केली?
अकोयना
बराधानगरी
कपानशेत
डमुळशी
योग्य उत्तर: ब) राधानगरी

स्पष्टीकरण: कोल्हापूरच्या सिंचनासाठी त्यांनी राधानगरी धरणाची निर्मिती केली.
5. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक' वृत्तपत्राला कोणी आर्थिक मदत केली?
अमहात्मा फुले
बशाहू महाराज
कसयाजीराव गायकवाड
डविठ्ठल रामजी शिंदे
योग्य उत्तर: ब) शाहू महाराज

स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांनी मूकनायकसाठी २५०० रुपयांची मदत केली होती.
6. शाहू महाराजांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत कधी केले?
अ१९०२
ब१९१२
क१९१७
ड१९२०
योग्य उत्तर: क) १९१७

स्पष्टीकरण: १९१७ मध्ये त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले.
7. शाहू महाराजांच्या पत्नीचे नाव काय होते?
असावित्रीबाई
बलक्ष्मीबाई
कराधाबाई
डइंदिराबाई
योग्य उत्तर: ब) लक्ष्मीबाई

स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांच्या पत्नीचे नाव लक्ष्मीबाई होते.
8. वेदोक्त प्रकरण कोणत्या समाजसुधारकाशी संबंधित आहे?
अमहात्मा फुले
बशाहू महाराज
कआगरकर
डलोकहितवादी
योग्य उत्तर: ब) शाहू महाराज

स्पष्टीकरण: वेदोक्त प्रकरणामुळे शाहू महाराजांनी ब्राह्मणी वर्चस्वाला आव्हान दिले होते.
9. शाहू महाराजांनी कोल्हापुरात कशाची स्थापना केली?
असत्यशोधक समाज
बकोल्हापूर एज्युकेशन सोसायटी
कप्रार्थना समाज
डआर्य समाज
योग्य उत्तर: ब) कोल्हापूर एज्युकेशन सोसायटी

स्पष्टीकरण: त्यांनी शिक्षणाच्या प्रसारासाठी कोल्हापूर एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली.
10. शाहू महाराजांचा मृत्यू कोणत्या वर्षी झाला?
अ१९२०
ब१९२१
क१९२२
ड१९२३
योग्य उत्तर: क) १९२२

स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांचा मृत्यू ६ मे १९२२ रोजी झाला.
11. शाहू महाराजांनी कोणत्या खेळाला प्रोत्साहन दिले?
अक्रिकेट
बकुस्ती
कहॉकी
डफुटबॉल
योग्य उत्तर: ब) कुस्ती

स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांनी कुस्ती या खेळाला राजाश्रय देऊन प्रोत्साहन दिले.
12. शाहू महाराजांनी कोणत्या कायद्याद्वारे आंतरजातीय विवाहास कायदेशीर मान्यता दिली?
अ१९१७ चा कायदा
ब१९१८ चा कायदा
क१९१९ चा कायदा
ड१९२० चा कायदा
योग्य उत्तर: ब) १९१८ चा कायदा

स्पष्टीकरण: १९१७ मध्ये त्यांनी आंतरजातीय विवाहास कायदेशीर मान्यता दिली.
13. शाहू महाराजांनी कोणाच्या मदतीने सत्यशोधक चळवळ पुढे नेली?
अभास्करराव जाधव
बकेशवराव जेधे
कदिनकरराव जवळकर
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांनी या सर्व नेत्यांच्या मदतीने सत्यशोधक चळवळ बळकट केली.
14. शाहू महाराजांनी कोणत्या संस्थेला मदत केली?
अडिप्रेशन क्लासेस मिशन
बब्रह्म समाज
कथियोसॉफिकल सोसायटी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) डिप्रेशन क्लासेस मिशन

स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या डिप्रेशन क्लासेस मिशनला त्यांनी मदत केली.
15. शाहू महाराजांचे पूर्ण नाव काय होते?
अयशवंतराव
बशिवाजीराव
कराजेंद्रराव
डप्रतापराव
योग्य उत्तर: अ) यशवंतराव

स्पष्टीकरण: त्यांचे मूळ नाव यशवंतराव होते.
16. शाहू महाराजांनी कोल्हापुरात कोणत्या प्रकारच्या शाळा सुरू केल्या?
अवैदिक शाळा
बमदरसा
कवसतिगृहे
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: त्यांनी सर्व स्तरातील विद्यार्थ्यांसाठी विविध प्रकारच्या शैक्षणिक संस्था सुरू केल्या.
17. शाहू महाराजांच्या काळात कोल्हापूर संस्थानात कोणता दिवस 'सामाजिक न्याय दिन' म्हणून साजरा केला जातो?
अ२६ जून
ब१५ ऑगस्ट
क२६ जानेवारी
ड१ मे
योग्य उत्तर: अ) २६ जून

स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांचा जन्मदिवस २६ जून हा 'सामाजिक न्याय दिन' म्हणून साजरा होतो.
18. शाहू महाराजांनी कोणत्या वृत्तपत्राला मदत केली?
अकेसरी
बमराठा
कमूकनायक
डदीनबंधू
योग्य उत्तर: क) मूकनायक

स्पष्टीकरण: मूकनायक हे डॉ. आंबेडकरांचे वृत्तपत्र होते ज्याला शाहू महाराजांनी मदत केली.
19. शाहू महाराजांनी कोणत्या जातीच्या लोकांसाठी स्वतंत्र वसतिगृहे काढली?
अमराठा
बलिंगायत
कमुस्लिम
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: त्यांनी सर्व जाती-धर्माच्या विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे काढली होती.
20. शाहू महाराजांच्या कार्याचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
अराजकीय सत्ता
बसामाजिक समता
कधार्मिक प्रसार
डव्यापारी वाढ
योग्य उत्तर: ब) सामाजिक समता

स्पष्टीकरण: सामाजिक समता आणि बहुजन समाजाचा विकास हे त्यांच्या कार्याचे मुख्य उद्दिष्ट होते.