MahaExam अभ्यास नोट्स

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले: जीवन आणि कार्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले: जीवन आणि कार्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

सावित्रीबाई फुले या भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका आणि आधुनिक स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवणाऱ्या थोर समाजसुधारक होत्या. त्यांनी महात्मा जोतिराव फुले यांच्यासोबत मिळून महाराष्ट्रातील स्त्री शिक्षण आणि सामाजिक विषमतेविरुद्ध लढा दिला.

सविस्तर माहिती

सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म ३ जानेवारी १८३१ रोजी सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे झाला. त्यांनी महात्मा फुले यांच्या मार्गदर्शनाखाली शिक्षण घेतले आणि १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्यात भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. त्यांनी केवळ शिक्षणच दिले नाही, तर विधवा पुनर्विवाह, बालविवाह विरोध आणि अस्पृश्यता निवारण यांसारख्या सामाजिक कार्यांतही मोलाचे योगदान दिले. त्यांनी 'सत्यशोधक समाज' कार्यात सक्रिय सहभाग घेतला आणि 'काव्यफुले' व 'बावनकशी सुबोध रत्नाकर' हे काव्यसंग्रह लिहिले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

क्रांतीज्योती

स्त्री शिक्षणाची आणि सामाजिक परिवर्तनाची ज्योत पेटवणारी व्यक्ती.

सत्यशोधक समाज

महात्मा फुले यांनी स्थापन केलेली संस्था, ज्याचा उद्देश शोषितांना न्याय मिळवून देणे हा होता.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पहिली मुलींची शाळा: १ जानेवारी १८४८, भिडे वाडा, पुणे.
  • बालहत्या प्रतिबंधक गृह: विधवा स्त्रियांना आधार देण्यासाठी सुरू केले.
  • साहित्यिक योगदान: 'काव्यफुले' (१८५४) आणि 'बावनकशी सुबोध रत्नाकर' (१८९१).
  • सत्यशोधक समाजाच्या कार्यात सक्रिय सहभाग.
  • प्लेगच्या साथीमध्ये रुग्णांची सेवा करताना त्यांना संसर्ग झाला आणि १० मार्च १८९७ रोजी त्यांचे निधन झाले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • सावित्रीबाई फुले यांचा जन्मदिवस (३ जानेवारी) 'बालिका दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
  • त्यांनी १८५२ मध्ये 'मुलगी शिकली, प्रगती झाली' हा संदेश दिला.
  • त्यांनी विधवांच्या केशवपनाची प्रथा बंद करण्यासाठी न्हाव्यांचा संप घडवून आणला होता.

उदाहरणे

स्त्री शिक्षणाचा पाया

समाजाचा विरोध पत्करून सावित्रीबाईंनी मुलींना शाळेत जाण्यासाठी प्रोत्साहित केले, ज्यामुळे महाराष्ट्रात स्त्री शिक्षणाची चळवळ उभी राहिली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

सावित्रीबाईंचे साहित्य आणि त्यांच्या कार्याची वर्षे लक्षात ठेवा.
त्यांनी सुरू केलेल्या संस्था आणि त्यांच्याशी संबंधित ठिकाणे (उदा. भिडे वाडा) लक्षात ठेवा.
त्यांच्या कार्याचा कालखंड आणि महात्मा फुले यांच्या कार्याशी असलेला संबंध जोडून अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

सावित्रीबाईंच्या साहित्याची नावे आणि प्रकाशनाची वर्षे यात गल्लत करणे.
त्यांच्या निधनाचे वर्ष आणि कारण (प्लेग) विसरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म कोठे झाला?
अपुणे
बनायगाव
कसातारा
डकऱ्हाड
योग्य उत्तर: ब) नायगाव

स्पष्टीकरण: सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे झाला.
2. सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींची पहिली शाळा कोठे सुरू केली?
अभिडे वाडा, पुणे
बजुन्नर
कनायगाव
डमुंबई
योग्य उत्तर: अ) भिडे वाडा, पुणे

स्पष्टीकरण: १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या भिडे वाड्यात पहिली शाळा सुरू केली.
3. सावित्रीबाई फुले यांचा जन्मदिवस कोणता दिवस म्हणून साजरा केला जातो?
अशिक्षक दिन
बबालिका दिन
कमहिला दिन
डसाक्षरता दिन
योग्य उत्तर: ब) बालिका दिन

स्पष्टीकरण: ३ जानेवारी हा दिवस 'बालिका दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
4. सावित्रीबाई फुले यांचा काव्यसंग्रह कोणता?
अगुलामगिरी
बशेतकऱ्याचा आसूड
ककाव्यफुले
डसार्वजनिक सत्यधर्म
योग्य उत्तर: क) काव्यफुले

स्पष्टीकरण: काव्यफुले हा सावित्रीबाई फुले यांचा प्रसिद्ध काव्यसंग्रह आहे.
5. सावित्रीबाई फुले यांनी विधवांच्या केशवपनाची प्रथा बंद करण्यासाठी कोणाचा संप घडवून आणला होता?
अधोबी
बन्हावी
कसुतार
डलोहार
योग्य उत्तर: ब) न्हावी

स्पष्टीकरण: केशवपनाची प्रथा बंद करण्यासाठी त्यांनी न्हाव्यांचा संप घडवून आणला होता.
6. सावित्रीबाई फुले यांचे निधन कोणत्या आजारामुळे झाले?
अक्षयरोग
बप्लेग
ककॅन्सर
डमलेरिया
योग्य उत्तर: ब) प्लेग

स्पष्टीकरण: प्लेगच्या रुग्णांची सेवा करताना त्यांना संसर्ग झाला आणि त्यांचे निधन झाले.
7. सावित्रीबाई फुले यांनी 'बालहत्या प्रतिबंधक गृह' कोठे सुरू केले?
अनायगाव
बपुणे
कमुंबई
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: पुण्यात त्यांनी बालहत्या प्रतिबंधक गृह सुरू केले होते.
8. सावित्रीबाई फुले यांनी 'बावनकशी सुबोध रत्नाकर' हे पुस्तक कधी प्रकाशित केले?
अ१८५४
ब१८९१
क१८८०
ड१८९७
योग्य उत्तर: ब) १८९१

स्पष्टीकरण: बावनकशी सुबोध रत्नाकर हे पुस्तक १८९१ मध्ये प्रकाशित झाले.
9. सावित्रीबाई फुले यांच्या कार्याला कोणत्या समाजसुधारकाची साथ लाभली?
अगोपाळ गणेश आगरकर
बमहात्मा जोतिराव फुले
कडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डमहर्षी कर्वे
योग्य उत्तर: ब) महात्मा जोतिराव फुले

स्पष्टीकरण: सावित्रीबाई फुले यांना महात्मा जोतिराव फुले यांची साथ लाभली.
10. सावित्रीबाई फुले यांनी कोणत्या वर्षी मुलींची शाळा सुरू केली?
अ१८४५
ब१८४८
क१८५०
ड१८५२
योग्य उत्तर: ब) १८४८

स्पष्टीकरण: १ जानेवारी १८४८ रोजी त्यांनी पहिली शाळा सुरू केली.
11. सावित्रीबाई फुले यांनी कोणत्या संस्थेच्या कार्यात सक्रिय सहभाग घेतला?
अप्रार्थना समाज
बसत्यशोधक समाज
कआर्य समाज
डब्रह्म समाज
योग्य उत्तर: ब) सत्यशोधक समाज

स्पष्टीकरण: सावित्रीबाई फुले सत्यशोधक समाजाच्या कार्यात सक्रिय होत्या.
12. सावित्रीबाई फुले यांनी विधवा पुनर्विवाहास प्रोत्साहन देण्यासाठी काय केले?
अकायदे केले
बविवाह घडवून आणले
कआर्थिक मदत केली
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: त्यांनी विधवा पुनर्विवाहास प्रोत्साहन देण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले.
13. सावित्रीबाई फुले यांच्या साहित्यातून कशाचा संदेश मिळतो?
अशिक्षण
बसामाजिक समता
कस्त्री स्वातंत्र्य
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: त्यांच्या साहित्यातून शिक्षण, समता आणि स्वातंत्र्याचा संदेश मिळतो.
14. सावित्रीबाई फुले यांनी कोणत्या वर्षी 'मुलगी शिकली, प्रगती झाली' हा संदेश दिला?
अ१८५०
ब१८५२
क१८५५
ड१८६०
योग्य उत्तर: ब) १८५२

स्पष्टीकरण: १८५२ मध्ये त्यांनी हा संदेश दिला.
15. सावित्रीबाई फुले यांचे कार्य कोणत्या क्षेत्रात महत्त्वाचे मानले जाते?
अराजकारण
बस्त्री शिक्षण
कव्यापार
डकला
योग्य उत्तर: ब) स्त्री शिक्षण

स्पष्टीकरण: स्त्री शिक्षण हे त्यांच्या कार्याचे मुख्य क्षेत्र होते.
16. सावित्रीबाई फुले यांनी कोणाच्या मार्गदर्शनाखाली शिक्षण घेतले?
अआई
बवडील
कमहात्मा जोतिराव फुले
डशिक्षक
योग्य उत्तर: क) महात्मा जोतिराव फुले

स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले यांनी त्यांना शिक्षित केले.
17. सावित्रीबाई फुले यांनी प्लेगच्या साथीमध्ये कोणाची सेवा केली?
अश्रीमंत लोकांची
बरुग्णांची
कसैनिकांची
डविद्यार्थ्यांची
योग्य उत्तर: ब) रुग्णांची

स्पष्टीकरण: प्लेगच्या रुग्णांची सेवा करताना त्यांनी स्वतःच्या जिवाची पर्वा केली नाही.
18. सावित्रीबाई फुले यांच्या निधनाचे वर्ष कोणते?
अ१८९०
ब१८९५
क१८९७
ड१९००
योग्य उत्तर: क) १८९७

स्पष्टीकरण: १० मार्च १८९७ रोजी त्यांचे निधन झाले.
19. सावित्रीबाई फुले यांनी कोणत्या प्रकारच्या अनिष्ट प्रथांविरुद्ध लढा दिला?
अबालविवाह
बकेशवपन
कअस्पृश्यता
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: त्यांनी वरील सर्व अनिष्ट प्रथांविरुद्ध लढा दिला.
20. सावित्रीबाई फुले यांना काय म्हणून ओळखले जाते?
अभारताची पहिली महिला शिक्षिका
बसमाजसेविका
ककवयित्री
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: त्या या सर्व भूमिकांसाठी ओळखल्या जातात.