MahaExam अभ्यास नोट्स

गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी): महाराष्ट्रातील प्रबोधनाचे अग्रदूत | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी): महाराष्ट्रातील प्रबोधनाचे अग्रदूत

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

गोपाळ हरी देशमुख, जे 'लोकहितवादी' या नावाने ओळखले जातात, हे महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेच्या चळवळीतील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्व होते. त्यांनी आपल्या लेखणीतून तत्कालीन समाजातील अनिष्ट प्रथांवर कडक टीका केली आणि आधुनिक विचारांचा पुरस्कार केला.

सविस्तर माहिती

गोपाळ हरी देशमुख यांचा जन्म १८२३ मध्ये पुण्यात झाला. त्यांनी 'प्रभाकर' साप्ताहिकातून 'शतपत्रे' लिहून महाराष्ट्रात वैचारिक क्रांती घडवून आणली. त्यांनी धर्मातील अंधश्रद्धा, जातीभेद आणि स्त्रियांच्या दुरावस्थेवर प्रखर टीका केली. ते सरकारी नोकरीत असूनही समाजसुधारणेचे कार्य करत राहिले. त्यांनी 'लोकहितवादी' हे टोपणनाव धारण करून समाजाला आरसा दाखवण्याचे काम केले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

शतपत्रे

लोकहितवादींनी 'प्रभाकर' साप्ताहिकातून लिहिलेली १०० पत्रे, ज्यामध्ये त्यांनी सामाजिक, राजकीय आणि धार्मिक विषयांवर भाष्य केले.

लोकहितवादी

लोकांचे हित साधणारा असा अर्थ होतो, जे टोपणनाव गोपाळ हरी देशमुख यांनी स्वीकारले होते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जन्म: १८ फेब्रुवारी १८२३, पुणे.
  • प्रभाकर साप्ताहिकातून शतपत्रांचे लेखन.
  • स्त्री-शिक्षण आणि विधवा पुनर्विवाहाचे कट्टर समर्थक.
  • जातिभेद आणि अस्पृश्यतेच्या विरोधात आवाज उठवला.
  • त्यांनी 'ज्ञानप्रकाश', 'इंदुप्रकाश' यांसारख्या वृत्तपत्रांतूनही लेखन केले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • लोकहितवादींनी 'लक्ष्मीज्ञान' नावाचे पुस्तक लिहिले.
  • त्यांनी 'हितोपदेश' आणि 'जातिभेद' या विषयांवर विपुल लेखन केले.
  • ते १८८० मध्ये व्हाइसरॉयच्या कायदेमंडळाचे सदस्य होते.
  • त्यांनी 'लोकहितवादी' हे मासिकही चालवले होते.

उदाहरणे

सामाजिक सुधारणा

लोकहितवादींनी समाजाला प्रश्न विचारले की, 'आपण इतके मागासलेले का आहोत?' त्यांनी पाश्चात्य शिक्षणाचा स्वीकार करून विज्ञानाची कास धरण्याचा सल्ला दिला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

लोकहितवादींचे टोपणनाव आणि त्यांनी लिहिलेली 'शतपत्रे' कोणत्या साप्ताहिकात प्रसिद्ध झाली, हे लक्षात ठेवा.
त्यांच्या साहित्यावर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात, त्यामुळे पुस्तकांची नावे पाठ करा.
त्यांच्या सुधारणावादी विचारांची तुलना इतर समाजसुधारकांशी करून अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

लोकहितवादींना केवळ 'शतपत्रे' लिहिणारे समजणे, पण त्यांनी सरकारी अधिकारी म्हणूनही मोठे कार्य केले होते हे विसरू नका.
त्यांच्या टोपणनावाचा अर्थ आणि मूळ नाव यात गल्लत करू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. गोपाळ हरी देशमुख यांनी कोणत्या साप्ताहिकातून 'शतपत्रे' लिहिली?
अदर्पण
बप्रभाकर
कज्ञानोदय
डइंदुप्रकाश
योग्य उत्तर: ब) प्रभाकर

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींनी 'प्रभाकर' साप्ताहिकातून भाऊ महाजन यांच्या मार्गदर्शनाखाली शतपत्रे लिहिली.
2. लोकहितवादींचा जन्म कोठे झाला?
अमुंबई
बनागपूर
कपुणे
डसातारा
योग्य उत्तर: क) पुणे

स्पष्टीकरण: गोपाळ हरी देशमुख यांचा जन्म १८ फेब्रुवारी १८२३ रोजी पुण्यात झाला.
3. लोकहितवादींनी खालीलपैकी कोणते पुस्तक लिहिले?
अगुलामगिरी
बलक्ष्मीज्ञान
कशेतकऱ्याचा आसूड
डस्त्री-पुरुष तुलना
योग्य उत्तर: ब) लक्ष्मीज्ञान

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींनी 'लक्ष्मीज्ञान' हे पुस्तक लिहिले होते.
4. लोकहितवादी कोणत्या सालात व्हाइसरॉयच्या कायदेमंडळाचे सदस्य होते?
अ१८७५
ब१८८०
क१८८५
ड१८९०
योग्य उत्तर: ब) १८८०

स्पष्टीकरण: लोकहितवादी १८८० मध्ये व्हाइसरॉयच्या कायदेमंडळाचे सदस्य झाले होते.
5. लोकहितवादींनी कशाच्या विरोधात आवाज उठवला?
अकेवळ शिक्षणाच्या
बकेवळ राजकारणाच्या
कजातिभेद आणि अंधश्रद्धेच्या
डकेवळ व्यापाराच्या
योग्य उत्तर: क) जातिभेद आणि अंधश्रद्धेच्या

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींनी समाजातील जातीभेद, अस्पृश्यता आणि अंधश्रद्धेच्या विरोधात प्रखर टीका केली.
6. लोकहितवादींनी कोणत्या वृत्तपत्रात लेखन केले नाही?
अप्रभाकर
बज्ञानप्रकाश
कइंदुप्रकाश
डकेसरी
योग्य उत्तर: ड) केसरी

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींनी प्रभाकर, ज्ञानप्रकाश आणि इंदुप्रकाशमध्ये लेखन केले होते, केसरीशी त्यांचा थेट संबंध नव्हता.
7. लोकहितवादींचे मूळ नाव काय होते?
अगोपाळ गणेश आगरकर
बगोपाळ हरी देशमुख
कगोपाळ कृष्ण गोखले
डविठ्ठल रामजी शिंदे
योग्य उत्तर: ब) गोपाळ हरी देशमुख

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींचे मूळ नाव गोपाळ हरी देशमुख होते.
8. शतपत्रे म्हणजे काय?
अ१०० पत्रे
ब५० पत्रे
क२०० पत्रे
ड१० पत्रे
योग्य उत्तर: अ) १०० पत्रे

स्पष्टीकरण: शतपत्रे म्हणजे १०० पत्रांचा संग्रह जो लोकहितवादींनी लिहिला होता.
9. लोकहितवादींनी कशाचा पुरस्कार केला?
अबालविवाहाचा
बस्त्री-शिक्षणाचा
कसती प्रथेचा
डजातिभेदाचा
योग्य उत्तर: ब) स्त्री-शिक्षणाचा

स्पष्टीकरण: लोकहितवादी हे स्त्री-शिक्षणाचे कट्टर समर्थक होते.
10. लोकहितवादी कोणत्या काळात सक्रिय होते?
अ१८ व्या शतकात
ब१९ व्या शतकात
क२० व्या शतकात
ड१७ व्या शतकात
योग्य उत्तर: ब) १९ व्या शतकात

स्पष्टीकरण: लोकहितवादी १९ व्या शतकातील महाराष्ट्रातील समाजसुधारक होते.
11. लोकहितवादींनी कोणत्या विषयावर लेखन केले?
असामाजिक
बराजकीय
कधार्मिक
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींनी सामाजिक, राजकीय आणि धार्मिक अशा सर्वच विषयांवर लेखन केले.
12. लोकहितवादींनी कोणत्या साप्ताहिकाचे संपादन केले होते?
अलोकहितवादी
बदर्पण
कदीनबंधू
डविविधज्ञानविस्तार
योग्य उत्तर: अ) लोकहितवादी

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींनी 'लोकहितवादी' नावाचे मासिक/साप्ताहिक चालवले होते.
13. लोकहितवादींच्या मते प्रगतीचा मार्ग कोणता होता?
अकेवळ परंपरा
बपाश्चात्य शिक्षण आणि विज्ञान
ककेवळ शेती
डकेवळ धर्म
योग्य उत्तर: ब) पाश्चात्य शिक्षण आणि विज्ञान

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींनी पाश्चात्य शिक्षण आणि विज्ञानाचा स्वीकार करण्याचा सल्ला दिला होता.
14. लोकहितवादींनी कोणत्या अनिष्ट प्रथेवर टीका केली?
अविधवा पुनर्विवाह
बस्त्री शिक्षण
कअस्पृश्यता
डव्यापार
योग्य उत्तर: क) अस्पृश्यता

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींनी अस्पृश्यतेसारख्या अनिष्ट प्रथांवर कडक टीका केली.
15. लोकहितवादी कोणत्या सरकारी पदावर होते?
अन्यायाधीश
बशिक्षक
कडॉक्टर
डइंजिनिअर
योग्य उत्तर: अ) न्यायाधीश

स्पष्टीकरण: लोकहितवादी सरकारी नोकरीत न्यायाधीश पदापर्यंत पोहोचले होते.
16. लोकहितवादींच्या विचारांचा मुख्य उद्देश काय होता?
असत्ता मिळवणे
बसमाज प्रबोधन
कव्यापार वाढवणे
डधर्माचा प्रसार
योग्य उत्तर: ब) समाज प्रबोधन

स्पष्टीकरण: त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश समाजातील अनिष्ट प्रथा दूर करून प्रबोधन करणे हा होता.
17. लोकहितवादींनी कोणत्या भाषेतून लेखन केले?
अइंग्रजी
बमराठी
कसंस्कृत
डहिंदी
योग्य उत्तर: ब) मराठी

स्पष्टीकरण: लोकहितवादींनी प्रामुख्याने मराठी भाषेतून आपले विचार मांडले.
18. लोकहितवादींच्या लेखनामुळे कोणाला धक्का बसला?
अब्रिटिश सरकारला
बपुरोगामी विचारांच्या लोकांना
करूढीवादी लोकांना
डशेतकऱ्यांना
योग्य उत्तर: क) रूढीवादी लोकांना

स्पष्टीकरण: त्यांच्या सुधारणावादी विचारांमुळे तत्कालीन रूढीवादी लोकांना मोठा धक्का बसला होता.
19. लोकहितवादींनी कोणत्या विषयावर 'शतपत्रे' लिहिली?
अकेवळ अर्थशास्त्र
बकेवळ इतिहास
कविविध सामाजिक विषय
डकेवळ भूगोल
योग्य उत्तर: क) विविध सामाजिक विषय

स्पष्टीकरण: शतपत्रे ही विविध सामाजिक विषयांवर आधारित होती.
20. लोकहितवादींचे कार्य कोणत्या क्षेत्रात महत्त्वाचे मानले जाते?
अकला
बसमाजसुधारणा
कक्रीडा
डसंगीत
योग्य उत्तर: ब) समाजसुधारणा

स्पष्टीकरण: लोकहितवादी हे महाराष्ट्रातील एक अग्रगण्य समाजसुधारक होते.