MahaExam अभ्यास नोट्स

महात्मा ज्योतिबा फुले: आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महात्मा ज्योतिबा फुले: आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महात्मा ज्योतिबा फुले हे १९ व्या शतकातील महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक, विचारवंत आणि क्रांतीकारक होते. त्यांनी शिक्षण, स्त्री-पुरुष समानता आणि अस्पृश्यता निवारण या क्षेत्रांत मोलाचे कार्य केले.

सविस्तर माहिती

ज्योतिबा फुले यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी पुण्यात झाला. त्यांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे मुख्य साधन मानले. १८४८ मध्ये त्यांनी पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. त्यांनी 'सत्यशोधक समाजा'ची स्थापना करून शोषितांना न्याय मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला. 'गुलामगिरी', 'शेतकऱ्याचा आसूड' यांसारख्या ग्रंथांतून त्यांनी तत्कालीन सामाजिक अनिष्ट प्रथांवर प्रहार केले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सत्यशोधक समाज

२४ सप्टेंबर १८७३ रोजी ज्योतिबा फुले यांनी स्थापन केलेली संस्था, ज्याचा उद्देश शूद्रातिशूद्रांना गुलामगिरीतून मुक्त करणे आणि त्यांना मानवी हक्क मिळवून देणे हा होता.

महात्मा

१८८८ मध्ये मुंबईतील एका विशाल सभेत रावबहादूर वडेकर यांनी ज्योतिबा फुले यांना 'महात्मा' ही पदवी बहाल केली.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • १८५२ मध्ये पुण्यात अस्पृश्यांसाठी पहिली शाळा सुरू केली.
  • विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले आणि बालविवाहाला विरोध केला.
  • १८६३ मध्ये बालहत्या प्रतिबंधक गृहाची स्थापना केली.
  • शेतकऱ्यांच्या समस्या मांडण्यासाठी 'शेतकऱ्याचा आसूड' हा ग्रंथ लिहिला.
  • त्यांच्या पत्नी सावित्रीबाई फुले यांनी त्यांना प्रत्येक कार्यात मोलाची साथ दिली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • जन्म: ११ एप्रिल १८२७, पुणे.
  • मृत्यू: २८ नोव्हेंबर १८९०, पुणे.
  • प्रमुख ग्रंथ: गुलामगिरी, शेतकऱ्याचा आसूड, सार्वजनिक सत्यधर्म, तृतीय रत्न.
  • सत्यशोधक समाजाचे मुखपत्र: 'दीनबंधू' (कृष्णराव भालेकर यांच्या सहकार्याने).

उदाहरणे

स्त्री शिक्षण

पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू करून त्यांनी स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली.

सामाजिक समता

स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला करून त्यांनी जातीयतेच्या भिंती पाडल्या.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

महात्मा फुले यांच्या ग्रंथांची नावे आणि प्रकाशनाची वर्षे लक्षात ठेवा.
सत्यशोधक समाजाची स्थापना तारीख (२४ सप्टेंबर १८७३) वारंवार विचारली जाते.
त्यांच्या कार्याचा कालानुक्रम लक्षात ठेवणे फायदेशीर ठरते.

⚠️ सामान्य चुका

सत्यशोधक समाजाची स्थापना १८७३ ऐवजी इतर वर्षे लिहिणे.
महात्मा ही पदवी कोणी दिली यात गोंधळ करणे (वडेकर यांनी दिली).
त्यांच्या ग्रंथांच्या नावांमध्ये गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महात्मा ज्योतिबा फुले यांचा जन्म कोणत्या वर्षी झाला?
अ१८२७
ब१८२८
क१८२९
ड१८३०
योग्य उत्तर: अ) १८२७

स्पष्टीकरण: महात्मा ज्योतिबा फुले यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी पुण्यात झाला.
2. मुलींची पहिली शाळा ज्योतिबा फुले यांनी कोठे सुरू केली?
अभिडे वाडा, पुणे
बकसब पेठ, पुणे
कमुंबई
डसातारा
योग्य उत्तर: अ) भिडे वाडा, पुणे

स्पष्टीकरण: १८४८ मध्ये पुण्यातील भिडे वाड्यात त्यांनी मुलींची पहिली शाळा सुरू केली.
3. सत्यशोधक समाजाची स्थापना कधी झाली?
अ२४ सप्टेंबर १८७३
ब२४ ऑक्टोबर १८७३
क१५ ऑगस्ट १८७३
ड२४ सप्टेंबर १८७५
योग्य उत्तर: अ) २४ सप्टेंबर १८७३

स्पष्टीकरण: सत्यशोधक समाजाची स्थापना २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी झाली.
4. महात्मा फुले यांना 'महात्मा' ही पदवी कोणी दिली?
अलोकमान्य टिळक
बरावबहादूर वडेकर
कगोपाळ कृष्ण गोखले
डन्यायमूर्ती रानडे
योग्य उत्तर: ब) रावबहादूर वडेकर

स्पष्टीकरण: १८८८ मध्ये मुंबईतील सभेत रावबहादूर वडेकर यांनी त्यांना महात्मा ही पदवी दिली.
5. 'शेतकऱ्याचा आसूड' हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बमहात्मा फुले
कशाहू महाराज
डविठ्ठल रामजी शिंदे
योग्य उत्तर: ब) महात्मा फुले

स्पष्टीकरण: शेतकऱ्यांच्या दुरावस्थेवर भाष्य करणारा 'शेतकऱ्याचा आसूड' हा ग्रंथ महात्मा फुले यांनी लिहिला.
6. बालहत्या प्रतिबंधक गृह कोणी सुरू केले?
अमहात्मा फुले
बमहर्षी कर्वे
कआगरकर
डदादोबा पांडुरंग
योग्य उत्तर: अ) महात्मा फुले

स्पष्टीकरण: विधवा स्त्रियांना होणाऱ्या त्रासापासून वाचवण्यासाठी १८६३ मध्ये त्यांनी बालहत्या प्रतिबंधक गृह सुरू केले.
7. सत्यशोधक समाजाचे मुखपत्र कोणते होते?
अकेसरी
बमराठा
कदीनबंधू
डसुधारक
योग्य उत्तर: क) दीनबंधू

स्पष्टीकरण: दीनबंधू हे सत्यशोधक समाजाचे मुखपत्र होते.
8. महात्मा फुले यांनी लिहिलेले नाटक कोणते?
अतृतीय रत्न
बगुलामगिरी
कसार्वजनिक सत्यधर्म
डअस्पृश्यता
योग्य उत्तर: अ) तृतीय रत्न

स्पष्टीकरण: तृतीय रत्न हे महात्मा फुले यांनी लिहिलेले एक प्रसिद्ध नाटक आहे.
9. महात्मा फुले यांच्या पत्नीचे नाव काय होते?
अरमाबाई
बसावित्रीबाई
कताराबाई
डइंदिराबाई
योग्य उत्तर: ब) सावित्रीबाई

स्पष्टीकरण: सावित्रीबाई फुले या महात्मा फुले यांच्या पत्नी होत्या.
10. महात्मा फुले यांनी अस्पृश्यांसाठी पहिली शाळा कधी सुरू केली?
अ१८५०
ब१८५२
क१८५५
ड१८५८
योग्य उत्तर: ब) १८५२

स्पष्टीकरण: १८५२ मध्ये त्यांनी अस्पृश्यांसाठी पहिली शाळा सुरू केली.
11. महात्मा फुले यांचा मृत्यू कोणत्या वर्षी झाला?
अ१८८९
ब१८९०
क१८९१
ड१८९२
योग्य उत्तर: ब) १८९०

स्पष्टीकरण: महात्मा फुले यांचा मृत्यू २८ नोव्हेंबर १८९० रोजी झाला.
12. सत्यशोधक समाजाचे ब्रीदवाक्य काय होते?
असत्यमेव जयते
बसर्वसाक्षी जगत्पती, त्याला नकोच मध्यस्ती
कशिक्षण हेच जीवन
डमानवता धर्म
योग्य उत्तर: ब) सर्वसाक्षी जगत्पती, त्याला नकोच मध्यस्ती

स्पष्टीकरण: सत्यशोधक समाजाचे ब्रीदवाक्य 'सर्वसाक्षी जगत्पती, त्याला नकोच मध्यस्ती' हे होते.
13. महात्मा फुले यांनी कोणत्या ग्रंथात गुलामगिरीचे वर्णन केले आहे?
अगुलामगिरी
बशेतकऱ्याचा आसूड
कसार्वजनिक सत्यधर्म
डतृतीय रत्न
योग्य उत्तर: अ) गुलामगिरी

स्पष्टीकरण: गुलामगिरी या ग्रंथात त्यांनी शूद्रांच्या गुलामगिरीचे वर्णन केले आहे.
14. महात्मा फुले यांनी विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन देण्यासाठी कोणते कार्य केले?
अविधवा विवाह घडवून आणले
बविधवांना आश्रय दिला
कविधवांच्या केशवपनाची प्रथा बंद पाडली
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: महात्मा फुले यांनी विधवांच्या केशवपनाची प्रथा बंद पाडण्यासाठी न्हाव्यांचा संप घडवून आणला होता.
15. महात्मा फुले यांनी हंटर कमिशनसमोर कशाची मागणी केली?
अप्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करावे
बउच्च शिक्षण मोफत करावे
कनोकऱ्यांत आरक्षण द्यावे
डवरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करावे

स्पष्टीकरण: १८८२ मध्ये हंटर कमिशनसमोर त्यांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करण्याची मागणी केली.
16. महात्मा फुले यांनी कोणत्या वर्षी 'सार्वजनिक सत्यधर्म' हा ग्रंथ लिहिला?
अ१८८९
ब१८९०
क१८८८
ड१८८७
योग्य उत्तर: अ) १८८९

स्पष्टीकरण: सार्वजनिक सत्यधर्म हा त्यांचा शेवटचा ग्रंथ असून तो १८८९ मध्ये लिहिला गेला.
17. महात्मा फुले यांनी कोणत्या ठिकाणी पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला केला?
अस्वतःच्या घरातील
बसार्वजनिक विहीर
कनदी
डतलाव
योग्य उत्तर: अ) स्वतःच्या घरातील

स्पष्टीकरण: त्यांनी स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला केला होता.
18. महात्मा फुले यांच्या कार्याला कोणत्या चळवळीची जोड होती?
अस्त्री शिक्षण
बशेतकरी चळवळ
कअस्पृश्यता निवारण
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: महात्मा फुले यांनी स्त्री शिक्षण, शेतकरी चळवळ आणि अस्पृश्यता निवारण या सर्व क्षेत्रांत कार्य केले.
19. महात्मा फुले यांनी कोणत्या संस्थेच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला?
असत्यशोधक समाज
बप्रार्थना समाज
कआर्य समाज
डब्रह्म समाज
योग्य उत्तर: अ) सत्यशोधक समाज

स्पष्टीकरण: सत्यशोधक समाजाची स्थापना महात्मा फुले यांनी केली.
20. महात्मा फुले यांचा जन्म कोणत्या दिवशी झाला?
अ११ एप्रिल
ब१५ ऑगस्ट
क२६ जानेवारी
ड२ ऑक्टोबर
योग्य उत्तर: अ) ११ एप्रिल

स्पष्टीकरण: महात्मा फुले यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी झाला.