MahaExam अभ्यास नोट्स

महर्षी धोंडो केशव कर्वे: स्त्री शिक्षणाचे प्रणेते | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महर्षी धोंडो केशव कर्वे: स्त्री शिक्षणाचे प्रणेते

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महर्षी धोंडो केशव कर्वे हे महाराष्ट्रातील एक थोर समाजसुधारक आणि शिक्षणतज्ज्ञ होते. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य विधवा विवाह आणि स्त्री शिक्षणासाठी समर्पित केले. त्यांना 'अण्णासाहेब' या नावानेही ओळखले जाते.

सविस्तर माहिती

महर्षी कर्वे यांचा जन्म १८ एप्रिल १८५८ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील मुरुड येथे झाला. त्यांनी पुण्यात 'अनाथ बालिकाश्रम' आणि 'महिला विद्यापीठ' (SNDT) स्थापन करून स्त्री शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यांनी स्वतः एका विधवेशी विवाह करून समाजासमोर आदर्श ठेवला. १९५८ मध्ये त्यांना 'भारतरत्न' या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

विधवा विवाह उत्तेजक मंडळी

विधवांच्या पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन देण्यासाठी महर्षी कर्वे यांनी स्थापन केलेली संस्था.

SNDT महिला विद्यापीठ

भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ, ज्याची स्थापना महर्षी कर्वे यांनी १९१६ मध्ये केली.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • १८९६ मध्ये पुण्यात अनाथ बालिकाश्रमाची स्थापना केली.
  • १९१६ मध्ये महिला विद्यापीठाची स्थापना केली.
  • १९५८ मध्ये भारतरत्न पुरस्काराने सन्मानित.
  • विधवा विवाहाला प्रोत्साहन देण्यासाठी 'विधवा विवाह उत्तेजक मंडळी' स्थापन केली.
  • त्यांच्या कार्यामुळे त्यांना 'महर्षी' ही पदवी मिळाली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • त्यांचा जन्म १८ एप्रिल १८५८ रोजी झाला.
  • त्यांनी जपानमधील महिला विद्यापीठाच्या धर्तीवर भारतात महिला विद्यापीठ स्थापन केले.
  • त्यांचे आत्मचरित्र 'आत्मवृत्त' या नावाने प्रसिद्ध आहे.
  • त्यांच्या १०० व्या वाढदिवसानिमित्त भारत सरकारने त्यांना भारतरत्न दिला.
  • त्यांचे निधन ९ नोव्हेंबर १९६२ रोजी झाले.

उदाहरणे

स्त्री शिक्षणाचे कार्य

त्यांनी केवळ शाळाच काढल्या नाहीत, तर महिलांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी व्यावसायिक शिक्षणावरही भर दिला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

महर्षी कर्वे यांच्या संस्थांची स्थापना वर्षे लक्षात ठेवा (उदा. १९१६ महिला विद्यापीठ).
त्यांना मिळालेले पुरस्कार आणि त्यांची वर्षे पाठ करा.
त्यांच्या आत्मचरित्राचे नाव लक्षात ठेवा.
स्त्री शिक्षणातील त्यांचे योगदान आणि इतर समाजसुधारकांशी तुलना करा.

⚠️ सामान्य चुका

महिला विद्यापीठाची स्थापना १९१६ मध्ये झाली, १९१५ किंवा १९१७ समजू नका.
त्यांना भारतरत्न १९५८ मध्ये मिळाला, १९५५ किंवा १९६० नाही.
त्यांचे जन्मस्थान मुरुड (रत्नागिरी) आहे, हे विसरू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांचा जन्म कोठे झाला?
अमुरुड, रत्नागिरी
बसांगली
कसातारा
डपुणे
योग्य उत्तर: अ) मुरुड, रत्नागिरी

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांचा जन्म १८ एप्रिल १८५८ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील मुरुड येथे झाला.
2. महर्षी कर्वे यांनी महिला विद्यापीठाची स्थापना कोणत्या वर्षी केली?
अ१९१४
ब१९१६
क१९१८
ड१९२०
योग्य उत्तर: ब) १९१६

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांनी १९१६ मध्ये पुण्यात महिला विद्यापीठाची स्थापना केली.
3. महर्षी कर्वे यांना भारतरत्न पुरस्कार कोणत्या वर्षी मिळाला?
अ१९५५
ब१९५६
क१९५७
ड१९५८
योग्य उत्तर: ड) १९५८

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांना त्यांच्या १०० व्या वाढदिवसानिमित्त १९५८ मध्ये भारतरत्न पुरस्कार देण्यात आला.
4. महर्षी कर्वे यांनी विधवा विवाहाला प्रोत्साहन देण्यासाठी कोणती संस्था स्थापन केली?
असत्यशोधक समाज
बविधवा विवाह उत्तेजक मंडळी
कप्रार्थना समाज
डआर्य समाज
योग्य उत्तर: ब) विधवा विवाह उत्तेजक मंडळी

स्पष्टीकरण: विधवांच्या पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांनी 'विधवा विवाह उत्तेजक मंडळी' स्थापन केली.
5. महर्षी कर्वे यांच्या आत्मचरित्राचे नाव काय आहे?
अमाझे जीवन
बआत्मवृत्त
कसमाजसुधारणा
डस्त्री शिक्षण
योग्य उत्तर: ब) आत्मवृत्त

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांच्या आत्मचरित्राचे नाव 'आत्मवृत्त' असे आहे.
6. महर्षी कर्वे यांनी अनाथ बालिकाश्रमाची स्थापना कधी केली?
अ१८९६
ब१८९८
क१९००
ड१९०२
योग्य उत्तर: अ) १८९६

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांनी १८९६ मध्ये पुण्यात अनाथ बालिकाश्रमाची स्थापना केली.
7. महर्षी कर्वे यांनी महिला विद्यापीठाची स्थापना कोणत्या देशातील विद्यापीठाच्या धर्तीवर केली?
अअमेरिका
बइंग्लंड
कजपान
डजर्मनी
योग्य उत्तर: क) जपान

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांनी जपानमधील महिला विद्यापीठाच्या धर्तीवर भारतात महिला विद्यापीठ स्थापन केले.
8. महर्षी कर्वे यांना 'महर्षी' ही पदवी कोणी दिली?
अलोकमान्य टिळक
बमहात्मा गांधी
करवींद्रनाथ टागोर
डजनतेने
योग्य उत्तर: ड) जनतेने

स्पष्टीकरण: त्यांच्या थोर समाजसेवेमुळे जनतेने त्यांना 'महर्षी' ही पदवी बहाल केली.
9. महर्षी कर्वे यांनी कोणत्या विषयावर सर्वाधिक कार्य केले?
अराजकारण
बस्त्री शिक्षण आणि विधवा विवाह
ककामगार चळवळ
डशेतकरी चळवळ
योग्य उत्तर: ब) स्त्री शिक्षण आणि विधवा विवाह

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांचे मुख्य कार्य स्त्री शिक्षण आणि विधवा विवाह सुधारणा हे होते.
10. महर्षी कर्वे यांचे निधन कोणत्या वर्षी झाले?
अ१९६०
ब१९६१
क१९६२
ड१९६३
योग्य उत्तर: क) १९६२

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांचे निधन ९ नोव्हेंबर १९६२ रोजी झाले.
11. महर्षी कर्वे यांनी कोणत्या महाविद्यालयात प्राध्यापक म्हणून काम केले होते?
अडेक्कन कॉलेज
बफर्ग्युसन कॉलेज
कविल्सन कॉलेज
डसेंट झेवियर्स
योग्य उत्तर: ब) फर्ग्युसन कॉलेज

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे हे पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये गणिताचे प्राध्यापक होते.
12. महर्षी कर्वे यांनी स्थापन केलेल्या महिला विद्यापीठाला नंतर काय नाव देण्यात आले?
अपुणे विद्यापीठ
बSNDT महिला विद्यापीठ
कमुंबई विद्यापीठ
डमहाराष्ट्र विद्यापीठ
योग्य उत्तर: ब) SNDT महिला विद्यापीठ

स्पष्टीकरण: त्यांनी स्थापन केलेल्या विद्यापीठाला पुढे श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी (SNDT) महिला विद्यापीठ असे नाव देण्यात आले.
13. महर्षी कर्वे यांनी स्वतः कोणत्या प्रकारचा विवाह केला होता?
अआंतरजातीय विवाह
बविधवा विवाह
कबालविवाह
डप्रेमविवाह
योग्य उत्तर: ब) विधवा विवाह

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांनी स्वतः एका विधवेशी विवाह करून समाजासमोर आदर्श ठेवला होता.
14. महर्षी कर्वे यांचा जन्म कोणत्या दिवशी झाला?
अ१८ एप्रिल
ब१५ ऑगस्ट
क२६ जानेवारी
ड२ ऑक्टोबर
योग्य उत्तर: अ) १८ एप्रिल

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांचा जन्म १८ एप्रिल १८५८ रोजी झाला.
15. महर्षी कर्वे यांनी 'समता संघ' ही संस्था कधी स्थापन केली?
अ१९४०
ब१९४२
क१९४४
ड१९४६
योग्य उत्तर: क) १९४४

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांनी १९४४ मध्ये समता संघाची स्थापना केली.
16. महर्षी कर्वे यांनी कोणत्या मासिकाचे संपादन केले होते?
अकेसरी
बमराठा
कसुधारक
डविधवा विवाह
योग्य उत्तर: ड) विधवा विवाह

स्पष्टीकरण: त्यांनी 'विधवा विवाह' नावाचे मासिक चालवले होते.
17. महर्षी कर्वे यांनी महिला विद्यापीठासाठी देणगी कोणाकडून मिळवली होती?
अविठ्ठलदास ठाकरसी
बजमनालाल बजाज
कटाटा
डबिर्ला
योग्य उत्तर: अ) विठ्ठलदास ठाकरसी

स्पष्टीकरण: विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी दिलेल्या मोठ्या देणगीमुळे विद्यापीठाला त्यांचे नाव देण्यात आले.
18. महर्षी कर्वे यांचे शिक्षण कोणत्या विषयात झाले होते?
अइतिहास
बगणित
कमराठी
डसंस्कृत
योग्य उत्तर: ब) गणित

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे हे गणिताचे उत्तम प्राध्यापक होते.
19. महर्षी कर्वे यांनी 'निष्काम कर्ममठ' ची स्थापना कधी केली?
अ१९०५
ब१९०८
क१९१०
ड१९१२
योग्य उत्तर: ब) १९०८

स्पष्टीकरण: महर्षी कर्वे यांनी १९०८ मध्ये निष्काम कर्ममठची स्थापना केली.
20. महर्षी कर्वे यांच्या कार्याचा मुख्य उद्देश काय होता?
अराजकीय स्वातंत्र्य
बस्त्री शिक्षण आणि विधवांचे पुनर्वसन
कधार्मिक सुधारणा
डआर्थिक विकास
योग्य उत्तर: ब) स्त्री शिक्षण आणि विधवांचे पुनर्वसन

स्पष्टीकरण: स्त्री शिक्षण आणि विधवांचे पुनर्वसन हे त्यांच्या कार्याचे मुख्य केंद्र होते.