MahaExam अभ्यास नोट्स

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: आधुनिक भारताचे शिल्पकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: आधुनिक भारताचे शिल्पकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, थोर समाजसुधारक, अर्थतज्ज्ञ आणि कायदेतज्ज्ञ होते. त्यांनी शोषित, पीडित आणि दलितांच्या हक्कांसाठी आयुष्यभर लढा दिला.

सविस्तर माहिती

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी महू (मध्य प्रदेश) येथे झाला. त्यांनी उच्च शिक्षण कोलंबिया विद्यापीठ आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून पूर्ण केले. त्यांनी 'बहिष्कृत हितकारिणी सभा', 'स्वतंत्र मजूर पक्ष' आणि 'शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन' यांसारख्या संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक चळवळींचे नेतृत्व केले. महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह आणि काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह हे त्यांच्या चळवळीतील महत्त्वाचे टप्पे आहेत. त्यांनी भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून मोलाची कामगिरी बजावली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मसुदा समिती

भारतीय राज्यघटनेचा मसुदा तयार करण्यासाठी नेमलेली समिती, ज्याचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते.

बहिष्कृत हितकारिणी सभा

१९२४ मध्ये डॉ. आंबेडकरांनी स्थापन केलेली संस्था, ज्याचा उद्देश दलितांच्या शिक्षणाचा प्रसार करणे हा होता.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • शिक्षित व्हा, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा हा त्यांचा मुख्य मंत्र होता.
  • त्यांनी मूकनायक, बहिष्कृत भारत, जनता आणि प्रबुद्ध भारत ही वृत्तपत्रे चालवली.
  • १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे त्यांनी आपल्या अनुयायांसह बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला.
  • त्यांना १९९० मध्ये मरणोत्तर 'भारतरत्न' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • डॉ. आंबेडकरांचे समाधी स्थळ 'चैत्यभूमी' (दादर, मुंबई) येथे आहे.
  • त्यांनी 'द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी' हा ग्रंथ लिहिला, ज्यावर भारतीय रिझर्व्ह बँकेची संकल्पना आधारित आहे.
  • त्यांनी 'हु वेर द शुद्राज?' आणि 'बुद्ध अँड हिज धम्म' ही प्रसिद्ध पुस्तके लिहिली.

उदाहरणे

महाड सत्याग्रह (१९२७)

दलितांना सार्वजनिक पाणवठ्यावरून पाणी पिण्याचा अधिकार मिळावा यासाठी त्यांनी महाड येथे सत्याग्रह केला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

त्यांनी स्थापन केलेल्या संस्था आणि त्यांची स्थापना वर्षे लक्षात ठेवा.
त्यांच्या वृत्तपत्रांचा क्रम आणि वर्ष पाठ करा.
राज्यघटनेतील त्यांच्या योगदानावर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

महाड सत्याग्रहाचे वर्ष १९२७ आहे, ते १९२४ समजण्याची चूक करू नका.
बौद्ध धम्म स्वीकारल्याचे ठिकाण नागपूर आहे, हे लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म कोणत्या ठिकाणी झाला?
अरत्नागिरी
बमहू
कनागपूर
डसातारा
योग्य उत्तर: ब) महू

स्पष्टीकरण: डॉ. आंबेडकरांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील महू येथे झाला.
2. डॉ. आंबेडकरांनी 'बहिष्कृत हितकारिणी सभा' कधी स्थापन केली?
अ१९२०
ब१९२४
क१९२७
ड१९३०
योग्य उत्तर: ब) १९२४

स्पष्टीकरण: बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना १९२४ मध्ये झाली.
3. डॉ. आंबेडकरांनी सुरू केलेले पहिले वृत्तपत्र कोणते?
अजनता
बबहिष्कृत भारत
कमूकनायक
डप्रबुद्ध भारत
योग्य उत्तर: क) मूकनायक

स्पष्टीकरण: मूकनायक हे वृत्तपत्र १९२० मध्ये सुरू झाले.
4. भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष कोण होते?
अडॉ. राजेंद्र प्रसाद
बजवाहरलाल नेहरू
कडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डसरदार पटेल
योग्य उत्तर: क) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते.
5. महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह कोणत्या वर्षी झाला?
अ१९२५
ब१९२७
क१९३०
ड१९३२
योग्य उत्तर: ब) १९२७

स्पष्टीकरण: महाड सत्याग्रह २० मार्च १९२७ रोजी झाला.
6. डॉ. आंबेडकरांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार कोठे केला?
अमुंबई
बपुणे
कनागपूर
डनाशिक
योग्य उत्तर: क) नागपूर

स्पष्टीकरण: १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे त्यांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला.
7. डॉ. आंबेडकरांना भारतरत्न पुरस्कार कोणत्या वर्षी मिळाला?
अ१९८५
ब१९९०
क१९९५
ड२०००
योग्य उत्तर: ब) १९९०

स्पष्टीकरण: १९९० मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आला.
8. डॉ. आंबेडकरांच्या समाधी स्थळाचे नाव काय आहे?
अशांतीवन
बविजय घाट
कचैत्यभूमी
डशक्ती स्थळ
योग्य उत्तर: क) चैत्यभूमी

स्पष्टीकरण: दादर (मुंबई) येथील त्यांच्या समाधी स्थळाला चैत्यभूमी म्हणतात.
9. डॉ. आंबेडकरांनी 'स्वतंत्र मजूर पक्ष' (Independent Labour Party) कधी स्थापन केला?
अ१९३०
ब१९३६
क१९४०
ड१९४२
योग्य उत्तर: ब) १९३६

स्पष्टीकरण: स्वतंत्र मजूर पक्षाची स्थापना १९३६ मध्ये झाली.
10. खालीलपैकी कोणते पुस्तक डॉ. आंबेडकरांनी लिहिले नाही?
अद प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी
बबुद्ध अँड हिज धम्म
कहु वेर द शुद्राज?
डहिंदू स्वराज
योग्य उत्तर: ड) हिंदू स्वराज

स्पष्टीकरण: हिंदू स्वराज हे महात्मा गांधींचे पुस्तक आहे.
11. डॉ. आंबेडकरांनी काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह कोठे केला?
अपुणे
बनाशिक
ककोल्हापूर
डअहमदनगर
योग्य उत्तर: ब) नाशिक

स्पष्टीकरण: नाशिक येथील काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह १९३० मध्ये झाला.
12. डॉ. आंबेडकरांनी कोणत्या गोलमेज परिषदेत भाग घेतला होता?
अफक्त पहिली
बफक्त दुसरी
कतिन्ही
डकोणतीही नाही
योग्य उत्तर: क) तिन्ही

स्पष्टीकरण: डॉ. आंबेडकरांनी तिन्ही गोलमेज परिषदांमध्ये भाग घेतला होता.
13. डॉ. आंबेडकरांच्या मते कोणता हक्क राज्यघटनेचा आत्मा आहे?
असमानतेचा हक्क
बस्वातंत्र्याचा हक्क
कघटनात्मक उपाययोजनेचा हक्क
डधार्मिक स्वातंत्र्याचा हक्क
योग्य उत्तर: क) घटनात्मक उपाययोजनेचा हक्क

स्पष्टीकरण: कलम ३२ (घटनात्मक उपाययोजनेचा हक्क) याला त्यांनी राज्यघटनेचा आत्मा म्हटले आहे.
14. डॉ. आंबेडकरांनी 'जनता' हे वृत्तपत्र कधी सुरू केले?
अ१९२०
ब१९२७
क१९३०
ड१९४०
योग्य उत्तर: क) १९३०

स्पष्टीकरण: जनता वृत्तपत्र १९३० मध्ये सुरू झाले.
15. डॉ. आंबेडकरांनी कोणत्या महाविद्यालयातून पदवी प्राप्त केली?
अएल्फिन्स्टन कॉलेज
बडेक्कन कॉलेज
कफर्ग्युसन कॉलेज
डविल्सन कॉलेज
योग्य उत्तर: अ) एल्फिन्स्टन कॉलेज

स्पष्टीकरण: त्यांनी मुंबईतील एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून पदवी पूर्ण केली.
16. डॉ. आंबेडकरांनी 'शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन'ची स्थापना कधी केली?
अ१९४०
ब१९४२
क१९४५
ड१९४७
योग्य उत्तर: ब) १९४२

स्पष्टीकरण: शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनची स्थापना १९४२ मध्ये झाली.
17. डॉ. आंबेडकरांनी कोणत्या विषयावर डॉक्टरेट मिळवली होती?
अइतिहास
बअर्थशास्त्र
कराज्यशास्त्र
डसमाजशास्त्र
योग्य उत्तर: ब) अर्थशास्त्र

स्पष्टीकरण: त्यांनी अर्थशास्त्र विषयात डॉक्टरेट मिळवली होती.
18. डॉ. आंबेडकरांनी 'प्रबुद्ध भारत' हे वृत्तपत्र कोणत्या वर्षी सुरू केले?
अ१९५०
ब१९५४
क१९५६
ड१९५८
योग्य उत्तर: क) १९५६

स्पष्टीकरण: प्रबुद्ध भारत हे १९५६ मध्ये सुरू झाले.
19. पुणे करार (Poona Pact) कोणादरम्यान झाला?
अगांधी आणि आंबेडकर
बनेहरू आणि आंबेडकर
कपटेल आणि आंबेडकर
डटिळक आणि आंबेडकर
योग्य उत्तर: अ) गांधी आणि आंबेडकर

स्पष्टीकरण: पुणे करार १९३२ मध्ये महात्मा गांधी आणि डॉ. आंबेडकर यांच्यात झाला.
20. डॉ. आंबेडकरांनी कोणत्या दिवशी महापरिनिर्वाण प्राप्त केले?
अ१४ एप्रिल १९५६
ब६ डिसेंबर १९५६
क१५ ऑगस्ट १९५७
ड२६ जानेवारी १९५८
योग्य उत्तर: ब) ६ डिसेंबर १९५६

स्पष्टीकरण: ६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांचे निधन झाले, ज्याला महापरिनिर्वाण दिन म्हणतात.