MahaExam अभ्यास नोट्स

गोपाळ गणेश आगरकर: महाराष्ट्रातील बुद्धिप्रामाण्यवादी समाजसुधारक | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

गोपाळ गणेश आगरकर: महाराष्ट्रातील बुद्धिप्रामाण्यवादी समाजसुधारक

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

गोपाळ गणेश आगरकर हे महाराष्ट्रातील एक थोर समाजसुधारक, विचारवंत आणि पत्रकार होते. त्यांनी 'बुद्धिप्रामाण्यवाद' आणि 'सामाजिक सुधारणा' या तत्त्वांचा पुरस्कार करून महाराष्ट्राच्या वैचारिक जडणघडणीत मोलाची भर घातली.

सविस्तर माहिती

आगरकरांचा जन्म १४ जुलै १८५६ रोजी सातारा जिल्ह्यातील टेंभू येथे झाला. त्यांनी 'केसरी' आणि 'मराठा' या वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून लोकजागृती केली. लोकमान्य टिळकांशी वैचारिक मतभेद झाल्यानंतर त्यांनी 'सुधारक' हे स्वतःचे वृत्तपत्र सुरू केले. ते 'आधी सामाजिक सुधारणा की राजकीय स्वातंत्र्य' या वादात सामाजिक सुधारणेला प्राधान्य देणारे नेते होते. त्यांनी स्त्रियांचे शिक्षण, विधवा विवाह आणि अस्पृश्यता निवारण या विषयांवर आग्रही भूमिका घेतली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

बुद्धिप्रामाण्यवाद

कोणतीही गोष्ट केवळ परंपरेने चालत आली आहे म्हणून न स्वीकारता, ती बुद्धीच्या कसोटीवर तपासून स्वीकारणे.

सुधारक

आगरकरांनी १८८८ मध्ये सुरू केलेले वृत्तपत्र, ज्यातून त्यांनी सामाजिक अनिष्ट प्रथांवर टीका केली.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जन्म: १४ जुलै १८५६, टेंभू (सातारा).
  • मृत्यू: १७ जून १८९५.
  • शिक्षण: फर्ग्युसन महाविद्यालयाचे पहिले प्राचार्य.
  • वृत्तपत्रे: केसरी (पहिले संपादक), सुधारक (संस्थापक).
  • प्रमुख विचार: सामाजिक सुधारणांना राजकीय स्वातंत्र्यापेक्षा जास्त महत्त्व.
  • ग्रंथसंपदा: 'डोंगरीच्या तुरुंगातील आमचे १०१ दिवस', 'विकारविलसित' (शेक्सपिअरच्या हॅम्लेटचे भाषांतर).

महत्त्वाची तथ्ये

  • आगरकर हे फर्ग्युसन महाविद्यालयाचे पहिले भारतीय प्राचार्य होते.
  • त्यांनी 'केसरी'चे पहिले संपादक म्हणून काम पाहिले.
  • त्यांच्या विचारांवर जॉन स्टुअर्ट मिल आणि हर्बर्ट स्पेन्सर यांचा प्रभाव होता.
  • त्यांनी 'सुधारक' वृत्तपत्राचे दोन भाग केले होते - एक मराठी आणि एक इंग्रजी.

उदाहरणे

सामाजिक सुधारणेचा आग्रह

आगरकरांनी बालविवाहाच्या प्रथेला कडाडून विरोध केला आणि स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी आयुष्यभर लढा दिला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

आगरकर आणि टिळक यांच्यातील वैचारिक मतभेदांचे मुख्य कारण 'सामाजिक सुधारणा' हे होते, हे लक्षात ठेवा.
त्यांच्या ग्रंथांची नावे आणि वृत्तपत्रांची नावे वारंवार विचारली जातात.
त्यांना 'महाराष्ट्राचे सॉक्रेटिस' म्हटले जाते, हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

आगरकर आणि टिळक हे दोघेही जहाल होते असे समजणे चुकीचे आहे; आगरकर हे वैचारिकदृष्ट्या मवाळ आणि सुधारणावादी होते.
सुधारक वृत्तपत्राची स्थापना १८८८ मध्ये झाली, १८८१ मध्ये नाही (१८८१ मध्ये केसरी सुरू झाले).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. गोपाळ गणेश आगरकर यांचा जन्म कोठे झाला?
अरत्नागिरी
बटेंभू
कपुणे
डसातारा
योग्य उत्तर: ब) टेंभू

स्पष्टीकरण: आगरकरांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील टेंभू येथे झाला.
2. आगरकरांनी कोणते वृत्तपत्र सुरू केले?
अकेसरी
बमराठा
कसुधारक
डदीनबंधू
योग्य उत्तर: क) सुधारक

स्पष्टीकरण: आगरकरांनी १८८८ मध्ये 'सुधारक' हे वृत्तपत्र सुरू केले.
3. फर्ग्युसन महाविद्यालयाचे पहिले प्राचार्य कोण होते?
अलोकमान्य टिळक
बगोपाळ गणेश आगरकर
कविष्णूशास्त्री चिपळूणकर
डगोपाळ कृष्ण गोखले
योग्य उत्तर: ब) गोपाळ गणेश आगरकर

स्पष्टीकरण: आगरकर हे फर्ग्युसन महाविद्यालयाचे पहिले प्राचार्य होते.
4. आगरकरांच्या विचारांवर कोणत्या विचारवंताचा प्रभाव होता?
अकार्ल मार्क्स
बजॉन स्टुअर्ट मिल
कमहात्मा गांधी
डडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
योग्य उत्तर: ब) जॉन स्टुअर्ट मिल

स्पष्टीकरण: आगरकरांच्या बुद्धिप्रामाण्यवादी विचारांवर जॉन स्टुअर्ट मिल यांचा प्रभाव होता.
5. आगरकरांनी कोणत्या नाटकाचे भाषांतर केले?
अओथेलो
बमॅक्बेथ
कहॅम्लेट (विकारविलसित)
डकिंग लिअर
योग्य उत्तर: क) हॅम्लेट (विकारविलसित)

स्पष्टीकरण: आगरकरांनी शेक्सपिअरच्या 'हॅम्लेट' नाटकाचे 'विकारविलसित' नावाने भाषांतर केले.
6. आगरकरांच्या मते कशाला प्राधान्य दिले पाहिजे?
अराजकीय स्वातंत्र्य
बधार्मिक स्वातंत्र्य
कसामाजिक सुधारणा
डआर्थिक स्वातंत्र्य
योग्य उत्तर: क) सामाजिक सुधारणा

स्पष्टीकरण: आगरकर सामाजिक सुधारणांना राजकीय स्वातंत्र्यापेक्षा अधिक महत्त्व देत असत.
7. आगरकरांनी 'डोंगरीच्या तुरुंगातील आमचे १०१ दिवस' हे पुस्तक कशावर लिहिले?
अत्यांच्या प्रवासावर
बतुरुंगातील अनुभवांवर
कसामाजिक सुधारणेवर
डराजकीय चळवळीवर
योग्य उत्तर: ब) तुरुंगातील अनुभवांवर

स्पष्टीकरण: टिळकांसोबत तुरुंगात असतानाचे अनुभव त्यांनी या पुस्तकात मांडले आहेत.
8. आगरकरांना काय म्हणून ओळखले जाते?
अमहाराष्ट्राचे सॉक्रेटिस
बमहाराष्ट्राचे मार्टिन ल्युथर
कमहाराष्ट्राचे गांधी
डमहाराष्ट्राचे लोकनेते
योग्य उत्तर: अ) महाराष्ट्राचे सॉक्रेटिस

स्पष्टीकरण: आगरकरांच्या तर्कनिष्ठ विचारसरणीमुळे त्यांना 'महाराष्ट्राचे सॉक्रेटिस' म्हटले जाते.
9. सुधारक वृत्तपत्राचे संपादक कोण होते?
अगोपाळ गणेश आगरकर
बलोकमान्य टिळक
कमहात्मा फुले
डन्यायमूर्ती रानडे
योग्य उत्तर: अ) गोपाळ गणेश आगरकर

स्पष्टीकरण: सुधारक वृत्तपत्राचे संस्थापक आणि संपादक आगरकर होते.
10. आगरकरांचा मृत्यू कोणत्या वर्षी झाला?
अ१८९०
ब१८९५
क१९००
ड१९०५
योग्य उत्तर: ब) १८९५

स्पष्टीकरण: आगरकरांचा मृत्यू १७ जून १८९५ रोजी झाला.
11. केसरी वृत्तपत्राचे पहिले संपादक कोण होते?
अलोकमान्य टिळक
बगोपाळ गणेश आगरकर
कविष्णूशास्त्री चिपळूणकर
डगोपाळ कृष्ण गोखले
योग्य उत्तर: ब) गोपाळ गणेश आगरकर

स्पष्टीकरण: केसरीचे पहिले संपादक आगरकर होते.
12. आगरकरांनी कोणत्या विषयावर आग्रही भूमिका घेतली?
अस्त्रियांचे शिक्षण
बविधवा विवाह
कअस्पृश्यता निवारण
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: आगरकरांनी या सर्व सामाजिक सुधारणांचा पुरस्कार केला.
13. आगरकरांच्या मते 'बुद्धिप्रामाण्यवाद' म्हणजे काय?
अपरंपरेचे पालन
बबुद्धीच्या कसोटीवर सत्य तपासणे
कधर्माचे पालन
डराजकीय सत्ता मिळवणे
योग्य उत्तर: ब) बुद्धीच्या कसोटीवर सत्य तपासणे

स्पष्टीकरण: कोणतीही गोष्ट बुद्धीच्या कसोटीवर तपासून स्वीकारणे म्हणजे बुद्धिप्रामाण्यवाद.
14. सुधारक वृत्तपत्र कोणत्या भाषेतून प्रसिद्ध होत असे?
अकेवळ मराठी
बकेवळ इंग्रजी
कमराठी आणि इंग्रजी
डहिंदी आणि मराठी
योग्य उत्तर: क) मराठी आणि इंग्रजी

स्पष्टीकरण: सुधारक वृत्तपत्र मराठी आणि इंग्रजी अशा दोन आवृत्त्यांत प्रसिद्ध होत असे.
15. आगरकर आणि टिळक यांच्यातील मतभेदाचे मुख्य कारण काय होते?
अआर्थिक धोरण
बसामाजिक सुधारणा
कशिक्षण पद्धती
डपरकीय भाषा
योग्य उत्तर: ब) सामाजिक सुधारणा

स्पष्टीकरण: सामाजिक सुधारणांच्या गतीबाबत आगरकर आणि टिळक यांच्यात मतभेद होते.
16. आगरकरांनी कोणत्या महाविद्यालयात अध्यापन केले?
अडेक्कन कॉलेज
बफर्ग्युसन महाविद्यालय
कएल्फिन्स्टन कॉलेज
डविल्सन कॉलेज
योग्य उत्तर: ब) फर्ग्युसन महाविद्यालय

स्पष्टीकरण: आगरकर फर्ग्युसन महाविद्यालयाचे संस्थापक आणि प्राचार्य होते.
17. आगरकरांच्या मते समाजातील अनिष्ट प्रथांचे मूळ काय होते?
अअज्ञान आणि अंधश्रद्धा
बगरीबी
कपरकीय राज्य
डराजकीय गुलामगिरी
योग्य उत्तर: अ) अज्ञान आणि अंधश्रद्धा

स्पष्टीकरण: अज्ञान आणि अंधश्रद्धा दूर केल्याशिवाय समाज सुधारणार नाही, असे त्यांचे मत होते.
18. आगरकरांनी कोणत्या वर्षी 'सुधारक' सुरू केले?
अ१८८१
ब१८८५
क१८८८
ड१८९०
योग्य उत्तर: क) १८८८

स्पष्टीकरण: सुधारक वृत्तपत्र १८८८ मध्ये सुरू झाले.
19. आगरकरांच्या लेखणीत कोणती शैली होती?
अआक्रमक
बतर्कनिष्ठ आणि स्पष्ट
कभावूक
डकाल्पनिक
योग्य उत्तर: ब) तर्कनिष्ठ आणि स्पष्ट

स्पष्टीकरण: आगरकरांची लेखनशैली अत्यंत तर्कनिष्ठ आणि स्पष्ट होती.
20. आगरकरांच्या मते 'स्वातंत्र्य' म्हणजे काय?
अकेवळ राजकीय सत्ता
बव्यक्तीचे सर्वांगीण स्वातंत्र्य
कधार्मिक स्वातंत्र्य
डआर्थिक स्वातंत्र्य
योग्य उत्तर: ब) व्यक्तीचे सर्वांगीण स्वातंत्र्य

स्पष्टीकरण: आगरकर व्यक्तीच्या सर्वांगीण स्वातंत्र्याचा पुरस्कार करत असत.