MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराज: भारतीय आरमाराचे जनक | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराज: भारतीय आरमाराचे जनक

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी आणि सागरी व्यापारावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी 'आरमार' (Navy) उभारले. त्यांना 'भारतीय आरमाराचे जनक' (Father of Indian Navy) मानले जाते.

सविस्तर माहिती

शिवाजी महाराजांनी हे ओळखले होते की, कोकण किनारपट्टीवर वर्चस्व गाजवण्यासाठी प्रबळ आरमाराची गरज आहे. त्यांनी सिद्दी, पोर्तुगीज, इंग्रज आणि डच यांसारख्या परकीय सत्तांना रोखण्यासाठी स्वतःची जहाजे बांधली. त्यांनी कल्याण, भिवंडी आणि पेण येथे जहाजे बांधण्याचे कारखाने सुरू केले. त्यांनी 'गुराब', 'गलबत', 'पाल', 'मचवा' यांसारख्या लहान पण वेगवान जहाजांचा वापर केला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

आरमार

समुद्रावरील युद्धासाठी वापरली जाणारी जहाजे आणि त्यांचा ताफा.

जंजिरा

समुद्रातील बेटावर बांधलेला अभेद्य किल्ला, जो सिद्दीच्या ताब्यात होता.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • शिवाजी महाराजांनी आरमाराची उभारणी करताना स्थानिक कोळी, भंडारी आणि आगरी समाजातील लोकांचे कौशल्य वापरले.
  • सिंधुदुर्ग हा किल्ला समुद्रात बांधून त्यांनी आरमाराला एक भक्कम आधार दिला.
  • आरमारात 'गुराब' आणि 'गलबत' ही प्रमुख जहाजे होती.
  • कान्होजी आंग्रे हे नंतरच्या काळातील प्रसिद्ध आरमारी प्रमुख होते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • शिवाजी महाराजांच्या आरमारात सुमारे ४०० ते ७०० जहाजे होती.
  • आरमाराचे मुख्य केंद्र 'सिंधुदुर्ग' आणि 'विजयदुर्ग' हे होते.
  • महाराजांनी 'ज्यापाशी आरमार, त्याचा समुद्र' हे धोरण राबवले.
  • आरमाराच्या प्रमुखाला 'दरियासारंग' असे म्हटले जात असे.

उदाहरणे

सिंधुदुर्ग किल्ला

हा किल्ला मालवण जवळ समुद्रात बांधला असून, तो आरमाराचे मुख्य केंद्र होते.

जहाज बांधणी

कल्याण आणि भिवंडी येथे त्यांनी स्वतःच्या देखरेखीखाली जहाजे तयार करून घेतली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

आरमाराचे जनक म्हणून शिवाजी महाराजांचे नाव लक्षात ठेवा.
आरमारातील जहाजांचे प्रकार (गुराब, गलबत) परीक्षेत विचारले जातात.
सिंधुदुर्ग किल्ल्याचे महत्त्व आणि त्याचे स्थान लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

आरमार म्हणजे फक्त जमीनवरील सैन्य असे समजणे चुकीचे आहे.
आरमाराचे प्रमुख आणि किल्लेदार यांच्यातील फरक लक्षात ठेवावा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय आरमाराचे जनक कोणाला मानले जाते?
अकान्होजी आंग्रे
बछत्रपती शिवाजी महाराज
कसंभाजी महाराज
डबाजीराव पेशवे
योग्य उत्तर: ब) छत्रपती शिवाजी महाराज

स्पष्टीकरण: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचे आरमार उभारले, म्हणून त्यांना भारतीय आरमाराचे जनक म्हणतात.
2. शिवाजी महाराजांनी जहाजे बांधण्याचे कारखाने कोठे सुरू केले होते?
अपुणे आणि सातारा
बकल्याण, भिवंडी आणि पेण
ककोल्हापूर आणि रत्नागिरी
डमुंबई आणि ठाणे
योग्य उत्तर: ब) कल्याण, भिवंडी आणि पेण

स्पष्टीकरण: महाराजांनी कोकण किनारपट्टीवर कल्याण, भिवंडी आणि पेण येथे जहाजे बांधण्याचे कारखाने सुरू केले होते.
3. आरमारातील जहाजाच्या प्रमुखाला काय म्हटले जात असे?
असरनौबत
बदरियासारंग
कसुभेदार
डहवालदार
योग्य उत्तर: ब) दरियासारंग

स्पष्टीकरण: आरमाराच्या प्रमुखाला 'दरियासारंग' असे पद होते.
4. सिंधुदुर्ग किल्ला कोणत्या प्रकारचा किल्ला आहे?
अगिरीदुर्ग
बभुईकोट
कजलदुर्ग
डवनदुर्ग
योग्य उत्तर: क) जलदुर्ग

स्पष्टीकरण: सिंधुदुर्ग हा समुद्रात बांधलेला किल्ला असल्याने तो जलदुर्ग आहे.
5. शिवाजी महाराजांच्या आरमारात खालीलपैकी कोणते जहाज नव्हते?
अगुराब
बगलबत
कपाल
डविमानवाहू
योग्य उत्तर: ड) विमानवाहू

स्पष्टीकरण: विमानवाहू जहाज हे आधुनिक काळातील आहे, शिवाजी महाराजांच्या काळात ते नव्हते.
6. शिवाजी महाराजांनी आरमाराची उभारणी का केली?
अकेवळ पर्यटनासाठी
बपरकीय आक्रमणांपासून संरक्षणासाठी
कशेतीसाठी
डफक्त व्यापारासाठी
योग्य उत्तर: ब) परकीय आक्रमणांपासून संरक्षणासाठी

स्पष्टीकरण: कोकण किनारपट्टीवर सिद्दी, पोर्तुगीज आणि इंग्रजांच्या आक्रमणांना रोखण्यासाठी आरमार उभारले.
7. आरमाराचे मुख्य केंद्र म्हणून कोणता किल्ला ओळखला जातो?
अरायगड
बप्रतापगड
कसिंधुदुर्ग
डलोहगड
योग्य उत्तर: क) सिंधुदुर्ग

स्पष्टीकरण: सिंधुदुर्ग हा आरमाराचे मुख्य केंद्र आणि भक्कम आधार होता.
8. शिवाजी महाराजांच्या आरमारात कोणत्या समाजातील लोकांचे कौशल्य वापरले गेले?
अकोळी, भंडारी आणि आगरी
बकेवळ ब्राह्मण
ककेवळ व्यापारी
डकेवळ परकीय
योग्य उत्तर: अ) कोळी, भंडारी आणि आगरी

स्पष्टीकरण: कोकणातील कोळी, भंडारी आणि आगरी समाजातील लोक समुद्रमार्गात तज्ञ होते.
9. शिवाजी महाराजांचे आरमारी धोरण काय होते?
अज्यापाशी आरमार, त्याचा समुद्र
बज्यापाशी जमीन, त्याचा राजा
कज्यापाशी घोडे, त्याचा विजय
डज्यापाशी किल्ला, त्याचा देश
योग्य उत्तर: अ) ज्यापाशी आरमार, त्याचा समुद्र

स्पष्टीकरण: हे त्यांचे प्रसिद्ध धोरण होते, ज्याचा अर्थ समुद्रावर नियंत्रण मिळवणे हा होता.
10. शिवाजी महाराजांच्या आरमारात किती जहाजे होती?
अ५०
ब१००
क४०० ते ७००
ड१००० पेक्षा जास्त
योग्य उत्तर: क) ४०० ते ७००

स्पष्टीकरण: ऐतिहासिक नोंदीनुसार त्यांच्या आरमारात ४०० ते ७०० जहाजे होती.
11. आरमाराच्या उभारणीत कोणत्या परकीय सत्तेचा धोका होता?
असिद्दी
बपोर्तुगीज
कइंग्रज
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: सिद्दी, पोर्तुगीज आणि इंग्रज या सर्वांचा धोका होता.
12. विजयदुर्ग किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
असिंधुदुर्ग
बरत्नागिरी
करायगड
डपालघर
योग्य उत्तर: अ) सिंधुदुर्ग

स्पष्टीकरण: विजयदुर्ग हा सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात आहे आणि तो आरमारीदृष्ट्या महत्त्वाचा होता.
13. आरमारातील 'गुराब' म्हणजे काय?
अएक प्रकारचे शस्त्र
बएक प्रकारचे जहाज
कएक प्रकारचे धान्य
डएक प्रकारचे वस्त्र
योग्य उत्तर: ब) एक प्रकारचे जहाज

स्पष्टीकरण: गुराब हे शिवाजी महाराजांच्या आरमारातील एक प्रमुख युद्धनौका (जहाज) होते.
14. शिवाजी महाराजांनी समुद्रावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी कोणाशी संघर्ष केला?
असिद्दी
बमुघल
कनिजाम
डआदिलशाही
योग्य उत्तर: अ) सिद्दी

स्पष्टीकरण: समुद्रावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी सिद्दी हा मुख्य शत्रू होता.
15. आरमाराचे महत्त्व ओळखणारे पहिले मराठा राजे कोण?
अशहाजी राजे
बछत्रपती शिवाजी महाराज
कछत्रपती संभाजी महाराज
डछत्रपती राजाराम महाराज
योग्य उत्तर: ब) छत्रपती शिवाजी महाराज

स्पष्टीकरण: छत्रपती शिवाजी महाराजांनीच सर्वप्रथम आरमाराचे महत्त्व ओळखून ते उभारले.
16. आरमाराच्या देखरेखीसाठी महाराजांनी कोणाची नियुक्ती केली होती?
अदरियासारंग
बसरनौबत
कपेशवे
डसचिव
योग्य उत्तर: अ) दरियासारंग

स्पष्टीकरण: आरमाराच्या देखरेखीसाठी दरियासारंग हे पद होते.
17. शिवाजी महाराजांच्या आरमारात 'मचवा' म्हणजे काय होते?
अएक प्रकारचे लहान जहाज
बएक प्रकारचे तोफ
कएक प्रकारचे सैन्य
डएक प्रकारचे धान्य
योग्य उत्तर: अ) एक प्रकारचे लहान जहाज

स्पष्टीकरण: मचवा हे एक लहान आणि वेगवान जहाज होते.
18. आरमाराचे मुख्य कार्य काय होते?
अव्यापार करणे
बसमुद्रावरून होणारी आक्रमणे रोखणे
कमासेमारी करणे
डपर्यटन करणे
योग्य उत्तर: ब) समुद्रावरून होणारी आक्रमणे रोखणे

स्पष्टीकरण: स्वराज्याचे रक्षण करणे हे आरमाराचे मुख्य कार्य होते.
19. शिवाजी महाराजांच्या आरमारात 'पाल' म्हणजे काय?
अएक प्रकारचे जहाज
बएक प्रकारचे शस्त्र
कएक प्रकारचे किल्ला
डएक प्रकारचे सैन्य
योग्य उत्तर: अ) एक प्रकारचे जहाज

स्पष्टीकरण: पाल हे आरमारातील एक महत्त्वाचे जहाज होते.
20. आरमाराच्या उभारणीमुळे स्वराज्याला कोणता फायदा झाला?
असमुद्रावरील व्यापारावर नियंत्रण
बपरकीय आक्रमणांना आळा
ककोकण किनारपट्टीचे रक्षण
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: आरमारामुळे व्यापार, संरक्षण आणि किनारपट्टीचे रक्षण हे सर्व फायदे झाले.