MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा राज्याभिषेक | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा राज्याभिषेक

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

६ जून १६७४ रोजी रायगड किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा राज्याभिषेक सोहळा पार पडला. ही घटना मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एक सुवर्णक्षण मानली जाते, ज्याने स्वराज्य अधिकृतपणे सार्वभौम झाले.

सविस्तर माहिती

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना केल्यानंतर, राज्याला कायदेशीर मान्यता मिळवण्यासाठी राज्याभिषेक करणे आवश्यक होते. यासाठी काशीचे विद्वान गागाभट्ट यांना पाचारण करण्यात आले. ६ जून १६७४ (ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी) रोजी रायगडवर हा सोहळा मोठ्या थाटामाटात पार पडला. यानंतर महाराजांनी 'छत्रपती' ही पदवी धारण केली आणि 'राज्याभिषेक शक' सुरू केले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

छत्रपती

छत्र म्हणजे छत्री आणि पती म्हणजे स्वामी. ज्याच्या डोक्यावर राजछत्र आहे असा सार्वभौम राजा.

राज्याभिषेक शक

महाराजांच्या राज्याभिषेकापासून सुरू झालेली कालगणना.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • राज्याभिषेकाची तारीख: ६ जून १६७४ (ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी, शके १५९६).
  • स्थळ: रायगड किल्ला.
  • मुख्य पुरोहित: गागाभट्ट (काशीचे विद्वान).
  • महाराजांनी धारण केलेली पदवी: क्षत्रिय कुलावतंस, छत्रपती.
  • राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी स्वतःची नाणी पाडली (होण आणि शिवराई).

महत्त्वाची तथ्ये

  • राज्याभिषेकासाठी सोन्याची होन आणि तांब्याची शिवराई ही नाणी पाडण्यात आली.
  • राज्याभिषेकावेळी महाराजांच्या राज्याभिषेकासाठी ७ नद्यांचे पाणी आणले होते.
  • राज्याभिषेकानंतर काही दिवसांनी १७ जून १६७४ रोजी जिजामाता यांचे निधन झाले.
  • दुसरा राज्याभिषेक २४ सप्टेंबर १६७४ रोजी निश्चलपुरी गोसावी यांच्या मार्गदर्शनाखाली तांत्रिक पद्धतीने झाला.

उदाहरणे

राज्याभिषेकाचे महत्त्व

राज्याभिषेकामुळे शिवाजी महाराज हे केवळ एक बंडखोर नसून एक कायदेशीर आणि सार्वभौम राजा आहेत, हे जगाला कळाले.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

राज्याभिषेकाची तारीख आणि तिथी दोन्ही लक्षात ठेवा.
गागाभट्ट यांचे नाव आणि त्यांचे कार्य लक्षात ठेवा.
राज्याभिषेकानंतर सुरू केलेल्या नाण्यांची नावे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

राज्याभिषेकाची तारीख आणि इंग्रजी महिना यात गोंधळ करणे.
पहिला आणि दुसरा राज्याभिषेक यांच्यातील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक कोणत्या किल्ल्यावर झाला?
अप्रतापगड
बरायगड
कराजगड
डसिंधुदुर्ग
योग्य उत्तर: ब) रायगड

स्पष्टीकरण: ६ जून १६७४ रोजी रायगड किल्ल्यावर राज्याभिषेक झाला.
2. राज्याभिषेकाचे मुख्य पुरोहित कोण होते?
अरामचंद्र पंत अमात्य
बगागाभट्ट
कनिश्चलपुरी गोसावी
डसमर्थ रामदास स्वामी
योग्य उत्तर: ब) गागाभट्ट

स्पष्टीकरण: काशीचे विद्वान गागाभट्ट यांनी राज्याभिषेक संपन्न केला.
3. राज्याभिषेक कोणत्या शके झाला?
अ१५९६
ब१६७४
क१५८०
ड१६००
योग्य उत्तर: अ) १५९६

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेक शके १५९६ मध्ये झाला.
4. राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी कोणती पदवी धारण केली?
अमहाराज
बसम्राट
कछत्रपती
डराजा
योग्य उत्तर: क) छत्रपती

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी 'छत्रपती' ही पदवी धारण केली.
5. राज्याभिषेकावेळी कोणती नाणी पाडण्यात आली?
अरुपया आणि पैसा
बहोन आणि शिवराई
कमोहर आणि दमडी
डतंका आणि जीतल
योग्य उत्तर: ब) होन आणि शिवराई

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेकावेळी सोन्याची 'होन' आणि तांब्याची 'शिवराई' ही नाणी पाडली.
6. दुसरा राज्याभिषेक कोणाच्या मार्गदर्शनाखाली झाला?
अगागाभट्ट
बनिश्चलपुरी गोसावी
कमोरेश्वर पंडितराव
डअण्णाजी दत्तो
योग्य उत्तर: ब) निश्चलपुरी गोसावी

स्पष्टीकरण: दुसरा राज्याभिषेक २४ सप्टेंबर १६७४ रोजी निश्चलपुरी गोसावी यांच्या मार्गदर्शनाखाली झाला.
7. राज्याभिषेकाची तिथी कोणती होती?
अवैशाख शुद्ध पौर्णिमा
बज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी
कआषाढ शुद्ध दशमी
डश्रावण शुद्ध पंचमी
योग्य उत्तर: ब) ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेक ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशीला झाला.
8. राज्याभिषेकाचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
अस्वराज्याला कायदेशीर मान्यता मिळवणे
बशत्रूंना घाबरवणे
कनवीन किल्ला जिंकणे
डकर गोळा करणे
योग्य उत्तर: अ) स्वराज्याला कायदेशीर मान्यता मिळवणे

स्पष्टीकरण: स्वराज्याला सार्वभौम आणि कायदेशीर मान्यता मिळवणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.
9. राज्याभिषेकानंतर किती दिवसांनी जिजामाता यांचे निधन झाले?
अ५ दिवस
ब११ दिवस
क१५ दिवस
ड२० दिवस
योग्य उत्तर: ब) ११ दिवस

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेकानंतर ११ दिवसांनी, १७ जून १६७४ रोजी जिजामाता यांचे निधन झाले.
10. राज्याभिषेकासाठी कोणत्या नदीचे पाणी आणले नव्हते?
अगंगा
बसिंधू
कगोदावरी
डनर्मदा
योग्य उत्तर: ब) सिंधू

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेकासाठी ७ पवित्र नद्यांचे पाणी आणले होते, त्यात सिंधूचा समावेश नव्हता.
11. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी राज्याभिषेकानंतर कोणता शक सुरू केला?
अशक संवत
बविक्रम संवत
कराज्याभिषेक शक
डहिजरी
योग्य उत्तर: क) राज्याभिषेक शक

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी 'राज्याभिषेक शक' सुरू केला.
12. राज्याभिषेकाचे वर्णन कोणत्या ग्रंथात आढळते?
अशिवभारत
बसभासद बखर
कराज्याभिषेक प्रयोग
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: या सर्व ग्रंथांमध्ये राज्याभिषेकाचे संदर्भ मिळतात.
13. राज्याभिषेकावेळी महाराजांनी कोणत्या पदव्या धारण केल्या?
अक्षत्रिय कुलावतंस
बक्षत्रिय कुलावतंस आणि छत्रपती
कहिंदवी स्वराज्य संस्थापक
डकेवळ छत्रपती
योग्य उत्तर: ब) क्षत्रिय कुलावतंस आणि छत्रपती

स्पष्टीकरण: महाराजांनी 'क्षत्रिय कुलावतंस' आणि 'छत्रपती' या पदव्या धारण केल्या.
14. राज्याभिषेकाचा सोहळा कोणत्या वर्षी झाला?
अ१६७०
ब१६७४
क१६८०
ड१६६५
योग्य उत्तर: ब) १६७४

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेक १६७४ मध्ये झाला.
15. राज्याभिषेकासाठी गागाभट्ट यांना कोठून बोलावले होते?
अपुणे
बकाशी
कपैठण
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) काशी

स्पष्टीकरण: गागाभट्ट हे काशीचे प्रसिद्ध विद्वान होते.
16. राज्याभिषेकाचे महत्त्व काय होते?
अमराठा साम्राज्य अधिकृत झाले
बमहाराज मुघलांचे मांडलिक बनले
कस्वराज्य संपले
डनवीन कर लागू झाले
योग्य उत्तर: अ) मराठा साम्राज्य अधिकृत झाले

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेकामुळे मराठा साम्राज्य एक स्वतंत्र आणि अधिकृत राज्य बनले.
17. राज्याभिषेकावेळी कोणत्या प्रकारची नाणी पाडली गेली?
अकेवळ सोन्याची
बकेवळ तांब्याची
कसोन्याची आणि तांब्याची
डचांदीची
योग्य उत्तर: क) सोन्याची आणि तांब्याची

स्पष्टीकरण: सोन्याची 'होन' आणि तांब्याची 'शिवराई' ही नाणी पाडली गेली.
18. राज्याभिषेकासाठी किती नद्यांचे पाणी आणले होते?
अ५
ब७
क९
ड११
योग्य उत्तर: ब) ७

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेकासाठी ७ पवित्र नद्यांचे पाणी आणले होते.
19. राज्याभिषेक सोहळ्याचे वर्णन 'राज्याभिषेक प्रयोग' या ग्रंथात कोणी केले आहे?
अगागाभट्ट
बनिश्चलपुरी गोसावी
करामचंद्र पंत
डकवींद्र परमानंद
योग्य उत्तर: अ) गागाभट्ट

स्पष्टीकरण: गागाभट्ट यांनी 'राज्याभिषेक प्रयोग' हा ग्रंथ लिहिला.
20. राज्याभिषेकाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय होते?
अहे एक धार्मिक कार्य होते
बहे एक राजकीय आणि सार्वभौमत्वाचे प्रतीक होते
कहे केवळ एक उत्सव होता
डहे मुघलांच्या परवानगीने झाले
योग्य उत्तर: ब) हे एक राजकीय आणि सार्वभौमत्वाचे प्रतीक होते

स्पष्टीकरण: राज्याभिषेक हे स्वराज्याच्या सार्वभौमत्वाचे आणि राजकीय स्वातंत्र्याचे प्रतीक होते.