MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराज: जन्म व बालपण | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराज: जन्म व बालपण

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

छत्रपती शिवाजी महाराज हे महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत आणि स्वराज्य संस्थापक आहेत. त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास करताना त्यांच्या जन्माची पार्श्वभूमी आणि बालपण समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर जवळील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. त्यांच्या मातोश्री जिजाबाई आणि पिता शहाजीराजे भोसले होते. बालपणीच जिजाबाईंनी त्यांना रामायण, महाभारत आणि थोर पुरुषांच्या कथा सांगून संस्कारित केले. शहाजीराजे हे निजामशाही आणि आदिलशाही दरबारात एक पराक्रमी सरदार होते. शिवाजी महाराजांचे बालपण प्रामुख्याने शिवनेरी आणि पुणे येथे गेले. दादोजी कोंडदेव यांनी त्यांना प्रशासकीय आणि लष्करी शिक्षण दिले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

शिवनेरी

पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात असलेला किल्ला, जिथे शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला.

जिजाबाई

शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री, ज्यांनी त्यांना स्वराज्य स्थापनेची प्रेरणा दिली.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जन्म तारीख: १९ फेब्रुवारी १६३० (काही संदर्भांनुसार १६२७).
  • जन्मस्थान: शिवनेरी किल्ला, जुन्नर.
  • आईचे नाव: जिजाबाई (लखुजीराव जाधव यांची कन्या).
  • वडिलांचे नाव: शहाजीराजे भोसले.
  • गुरु/मार्गदर्शक: दादोजी कोंडदेव आणि जिजाबाई.

महत्त्वाची तथ्ये

  • शिवाजी महाराजांचे नाव शिवनेरी देवीच्या नावावरून ठेवण्यात आले.
  • शहाजीराजे हे निजामशाहीतील एक अत्यंत प्रभावशाली सरदार होते.
  • पुणे जहागीर ही शहाजीराजेंना निजामशाहीकडून मिळाली होती.

उदाहरणे

जिजाबाईंचे संस्कार

जिजाबाईंनी शिवाजी महाराजांना केवळ पुस्तकी ज्ञान दिले नाही, तर अन्यायाविरुद्ध लढण्याची वृत्ती आणि प्रजेच्या कल्याणाची भावना त्यांच्या मनात रुजवली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

जन्म तारखेबाबतच्या वादापेक्षा अधिकृत सरकारी नोंदींवर लक्ष द्या.
महाराजांच्या बालपणातील महत्त्वाच्या व्यक्तींची नावे लक्षात ठेवा.
शिवनेरी किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

जन्म तारखेबाबत गोंधळ करणे (१६२७ की १६३०).
आई-वडिलांच्या नावाबाबत चुकीची माहिती लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म कोणत्या किल्ल्यावर झाला?
अरायगड
बप्रतापगड
कशिवनेरी
डराजगड
योग्य उत्तर: क) शिवनेरी

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर झाला.
2. शिवाजी महाराजांच्या मातोश्रींचे नाव काय होते?
असईबाई
बजिजाबाई
कपुतळाबाई
डसोयराबाई
योग्य उत्तर: ब) जिजाबाई

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराजांच्या मातोश्रींचे नाव जिजाबाई होते.
3. शिवाजी महाराजांचे वडील शहाजीराजे कोणत्या दरबारात सरदार होते?
अमुघल
बनिजामशाही
कब्रिटिश
डमराठा साम्राज्य
योग्य उत्तर: ब) निजामशाही

स्पष्टीकरण: शहाजीराजे निजामशाही आणि आदिलशाही दरबारात सरदार होते.
4. शिवाजी महाराजांचे नाव कोणत्या देवीच्या नावावरून ठेवण्यात आले?
अभवानी
बतुळजा
कशिवाई
डअंबाबाई
योग्य उत्तर: क) शिवाई

स्पष्टीकरण: शिवनेरी किल्ल्यावरील 'शिवाई' देवीच्या नावावरून महाराजांचे नाव शिवाजी ठेवण्यात आले.
5. शिवाजी महाराजांच्या बालपणी त्यांना प्रशासकीय शिक्षण कोणी दिले?
अतानाजी मालुसरे
बदादोजी कोंडदेव
कबाजीप्रभू देशपांडे
डशहाजीराजे
योग्य उत्तर: ब) दादोजी कोंडदेव

स्पष्टीकरण: दादोजी कोंडदेव यांनी शिवाजी महाराजांना प्रशासकीय आणि लष्करी शिक्षण दिले.
6. जिजाबाई कोणाची कन्या होत्या?
अबाजीराव पेशवे
बलखुजीराव जाधव
कतानाजी मालुसरे
डबाजीप्रभू देशपांडे
योग्य उत्तर: ब) लखुजीराव जाधव

स्पष्टीकरण: जिजाबाई या सिंदखेड राजाचे लखुजीराव जाधव यांची कन्या होत्या.
7. शिवनेरी किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
असातारा
बपुणे
करायगड
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: शिवनेरी किल्ला पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात आहे.
8. शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्या वेळी पुण्याची जहागीर कोणाकडे होती?
अशहाजीराजे
बशिवाजी महाराज
कदादोजी कोंडदेव
डनिजामशहा
योग्य उत्तर: अ) शहाजीराजे

स्पष्टीकरण: पुण्याची जहागीर शहाजीराजे भोसले यांच्याकडे होती.
9. शिवाजी महाराजांच्या बालपणीच्या शिक्षणात कोणाचा मोठा वाटा होता?
अशहाजीराजे
बजिजाबाई
कतानाजी
डबाजीराव
योग्य उत्तर: ब) जिजाबाई

स्पष्टीकरण: जिजाबाईंनी शिवाजी महाराजांना रामायण-महाभारतातील कथा सांगून संस्कारित केले.
10. शहाजीराजे भोसले हे कोणत्या घराण्यातील होते?
अपेशवे
बभोसले
कजाधव
डमोरे
योग्य उत्तर: ब) भोसले

स्पष्टीकरण: शहाजीराजे भोसले घराण्यातील होते.
11. शिवाजी महाराजांच्या जन्माची अधिकृत तारीख कोणती मानली जाते?
अ१९ फेब्रुवारी १६३०
ब६ जून १६७४
क१५ ऑगस्ट १६३०
ड२६ जानेवारी १६२७
योग्य उत्तर: अ) १९ फेब्रुवारी १६३०

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र सरकार १९ फेब्रुवारी १६३० ही तारीख अधिकृत मानते.
12. शिवाजी महाराजांच्या बालपणीचे मित्र कोण होते?
अमावळे
बपेशवे
कमुघल सरदार
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) मावळे

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराजांनी बालपणीच मावळ प्रांतातील मुलांसोबत मैत्री केली होती.
13. जिजाबाईंनी शिवाजी महाराजांना कोणते शिक्षण दिले?
अकेवळ युद्धकला
बकेवळ प्रशासन
कसंस्कार आणि स्वराज्य स्थापना
डकेवळ व्यापार
योग्य उत्तर: क) संस्कार आणि स्वराज्य स्थापना

स्पष्टीकरण: जिजाबाईंनी त्यांना स्वराज्य स्थापनेची प्रेरणा आणि संस्कार दिले.
14. शिवाजी महाराजांच्या वडिलांचे नाव काय होते?
असंभाजीराजे
बशहाजीराजे
कतानाजी
डबाजीराव
योग्य उत्तर: ब) शहाजीराजे

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराजांच्या वडिलांचे नाव शहाजीराजे भोसले होते.
15. शिवनेरी किल्ला कोणत्या तालुक्यात आहे?
अखेड
बजुन्नर
कआंबेगाव
डभोर
योग्य उत्तर: ब) जुन्नर

स्पष्टीकरण: शिवनेरी किल्ला जुन्नर तालुक्यात आहे.
16. शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्या वेळी महाराष्ट्रात कोणाची सत्ता होती?
अमराठा साम्राज्य
बनिजामशाही आणि आदिलशाही
कब्रिटिश
डपेशवे
योग्य उत्तर: ब) निजामशाही आणि आदिलशाही

स्पष्टीकरण: त्या काळात निजामशाही आणि आदिलशाहीचा प्रभाव होता.
17. शिवाजी महाराजांच्या बालपणीचे नाव काय होते?
अशिवाजी
बसंभाजी
कशहाजी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) शिवाजी

स्पष्टीकरण: त्यांचे नाव शिवाजीच होते.
18. जिजाबाईंचे वडील कोण होते?
अशहाजीराजे
बलखुजीराव जाधव
कबाजीराव
डतानाजी
योग्य उत्तर: ब) लखुजीराव जाधव

स्पष्टीकरण: जिजाबाईंचे वडील लखुजीराव जाधव होते.
19. शिवाजी महाराजांच्या बालपणीच्या शिक्षणात कोणत्या ग्रंथांचा प्रभाव होता?
अरामायण-महाभारत
बवेद
कपुराण
डउपनिषद
योग्य उत्तर: अ) रामायण-महाभारत

स्पष्टीकरण: जिजाबाईंनी त्यांना रामायण आणि महाभारतातील कथा सांगितल्या होत्या.
20. शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्या वेळी शहाजीराजे कोठे कार्यरत होते?
अपुणे
बनिजामशाही दरबारात
करायगड
डदिल्ली
योग्य उत्तर: ब) निजामशाही दरबारात

स्पष्टीकरण: शहाजीराजे निजामशाही दरबारात सरदार म्हणून कार्यरत होते.