MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे अष्टप्रधान मंडळ | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे अष्टप्रधान मंडळ

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचा कारभार सुरळीत चालवण्यासाठी आठ मंत्र्यांचे एक मंडळ नियुक्त केले होते, ज्याला 'अष्टप्रधान मंडळ' असे म्हणतात. हे मंडळ स्वराज्याच्या प्रशासकीय कार्यक्षमतेचा कणा होते.

सविस्तर माहिती

शिवाजी महाराजांनी १६७४ मध्ये राज्याभिषेकावेळी अष्टप्रधान मंडळाची अधिकृत घोषणा केली. या मंडळातील प्रत्येक मंत्र्याकडे विशिष्ट जबाबदारी होती. हे मंत्री राजाला सल्ला देण्याचे काम करत असत, परंतु अंतिम निर्णय घेण्याचा अधिकार महाराजांकडेच होता. हे पद वंशपरंपरागत नव्हते, तर गुणवत्तेवर आधारित होते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पेशवा

राज्याचा मुख्य प्रधान, जो राजाच्या अनुपस्थितीत राज्यकारभार पाहत असे.

अमात्य

राज्याचा अर्थमंत्री, जो राज्याच्या जमा-खर्चाचा हिशोब ठेवत असे.

सचिव

राज्यातील पत्रव्यवहार आणि दप्तर सांभाळणारा अधिकारी.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अष्टप्रधान मंडळात एकूण ८ मंत्री होते.
  • हे मंत्री थेट महाराजांना जबाबदार होते.
  • पंडितराव आणि न्यायाधीशांशिवाय इतर सर्व मंत्र्यांना लष्करी मोहिमेवर जावे लागत असे.
  • अष्टप्रधान मंडळ हे लोकशाहीचे सुरुवातीचे रूप मानले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना १६७४ मध्ये झाली.
  • पंडितराव हे धार्मिक बाबींचे प्रमुख होते.
  • न्यायाधीश हे न्यायदानाचे काम करत असत.
  • सुमंत हे परराष्ट्र व्यवहारांचे प्रमुख होते.

उदाहरणे

पेशव्यांचे कार्य

मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे हे पहिले पेशवे होते, ज्यांनी स्वराज्याच्या प्रशासनात आणि लष्करी मोहिमांत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रत्येक मंत्र्याचे नाव आणि त्यांचे खाते (Portfolio) पाठ करा.
पंडितराव आणि न्यायाधीश हे दोन मंत्री लष्करी मोहिमेवर जात नसत, हे लक्षात ठेवा.
अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांचा क्रम लक्षात ठेवण्यासाठी शॉर्टकट वापरा.

⚠️ सामान्य चुका

अष्टप्रधान मंडळ हे वंशपरंपरागत होते असे समजणे चुकीचे आहे.
अष्टप्रधान मंडळाचे निर्णय अंतिम असतात असे समजणे चुकीचे आहे, अंतिम निर्णय महाराजांचाच असे.
मंत्र्यांच्या खात्यांची अदलाबदल करून गोंधळ करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. अष्टप्रधान मंडळातील मुख्य प्रधान कोणाला म्हटले जात असे?
अअमात्य
बपेशवा
कसचिव
डसुमंत
योग्य उत्तर: ब) पेशवा

स्पष्टीकरण: पेशवा हा अष्टप्रधान मंडळातील मुख्य प्रधान होता.
2. राज्याच्या जमा-खर्चाचा हिशोब ठेवणारा मंत्री कोणता?
अवाकनीस
बसचिव
कअमात्य
डपंडितराव
योग्य उत्तर: क) अमात्य

स्पष्टीकरण: अमात्य हा राज्याचा अर्थमंत्री होता.
3. परराष्ट्र व्यवहारांची जबाबदारी कोणाकडे होती?
असुमंत
बपेशवा
कसचिव
डपंडितराव
योग्य उत्तर: अ) सुमंत

स्पष्टीकरण: सुमंत (दबीर) हे परराष्ट्र व्यवहारांचे प्रमुख होते.
4. धार्मिक बाबींचे प्रमुख कोण होते?
अन्यायाधीश
बपंडितराव
कसचिव
डअमात्य
योग्य उत्तर: ब) पंडितराव

स्पष्टीकरण: पंडितराव हे धार्मिक बाबींचे प्रमुख होते.
5. अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१६७०
ब१६७२
क१६७४
ड१६८०
योग्य उत्तर: क) १६७४

स्पष्टीकरण: १६७४ मध्ये राज्याभिषेकावेळी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना झाली.
6. खालीलपैकी कोणता मंत्री लष्करी मोहिमेवर जात नसे?
अपेशवा
बअमात्य
कपंडितराव
डसुमंत
योग्य उत्तर: क) पंडितराव

स्पष्टीकरण: पंडितराव आणि न्यायाधीश हे लष्करी मोहिमेवर जात नसत.
7. राज्यातील पत्रव्यवहार सांभाळणाऱ्या मंत्र्याला काय म्हणत?
असचिव
बवाकनीस
कसुरनीस
डपेशवा
योग्य उत्तर: अ) सचिव

स्पष्टीकरण: सचिव (चिटणीस) हे पत्रव्यवहार सांभाळत असत.
8. शिवाजी महाराजांचे पहिले पेशवे कोण होते?
अरामचंद्र पंत अमात्य
बमोरोपंत पिंगळे
कअण्णाजी दत्तो
डहंबीरराव मोहिते
योग्य उत्तर: ब) मोरोपंत पिंगळे

स्पष्टीकरण: मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे हे पहिले पेशवे होते.
9. न्यायदानाचे काम करणारा मंत्री कोणता?
अपंडितराव
बन्यायाधीश
कसुमंत
डअमात्य
योग्य उत्तर: ब) न्यायाधीश

स्पष्टीकरण: न्यायाधीश हे न्यायदानाचे काम करत असत.
10. अष्टप्रधान मंडळात एकूण किती मंत्री होते?
अ७
ब८
क९
ड१०
योग्य उत्तर: ब) ८

स्पष्टीकरण: अष्टप्रधान मंडळात एकूण ८ मंत्री होते.
11. सेनापतीला काय म्हटले जात असे?
असरनौबत
बपेशवा
कअमात्य
डसुमंत
योग्य उत्तर: अ) सरनौबत

स्पष्टीकरण: सेनापतीला सरनौबत असे म्हटले जात असे.
12. वाकनीस हे कोणत्या विभागाचे प्रमुख होते?
अअर्थ
बन्याय
कदरबारी व्यवस्था
डपरराष्ट्र
योग्य उत्तर: क) दरबारी व्यवस्था

स्पष्टीकरण: वाकनीस हे दरबारी व्यवस्था आणि राजाच्या दैनंदिन व्यवहारांचे प्रमुख होते.
13. अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांची नियुक्ती कशाच्या आधारावर केली जात असे?
अवंशपरंपरा
बगुणवत्ता
कश्रीमंती
डवय
योग्य उत्तर: ब) गुणवत्ता

स्पष्टीकरण: मंत्र्यांची नियुक्ती गुणवत्तेच्या आधारावर केली जात असे.
14. खालीलपैकी कोणता मंत्री अष्टप्रधान मंडळाचा भाग नव्हता?
अपेशवा
बअमात्य
ककोतवाल
डसुमंत
योग्य उत्तर: क) कोतवाल

स्पष्टीकरण: कोतवाल हा अष्टप्रधान मंडळाचा भाग नव्हता.
15. अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांचे अधिकार कसे होते?
अअमर्याद
बराजाच्या सल्ल्यानुसार मर्यादित
कस्वतंत्र
डवंशपरंपरागत
योग्य उत्तर: ब) राजाच्या सल्ल्यानुसार मर्यादित

स्पष्टीकरण: मंत्री राजाला सल्ला देत, परंतु अंतिम निर्णय महाराजांचा असे.
16. सुरनीस (सचिव) यांचे मुख्य काम काय होते?
अलष्करी नेतृत्व
बराज्यातील दप्तर सांभाळणे
कन्यायदान
डधार्मिक कार्य
योग्य उत्तर: ब) राज्यातील दप्तर सांभाळणे

स्पष्टीकरण: सुरनीस किंवा सचिव हे दप्तर सांभाळण्याचे काम करत.
17. अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांचा दर्जा कसा होता?
असमान
बपेशवा सर्वोच्च
कराजाच्या आवडीनुसार
डलष्करी रँकनुसार
योग्य उत्तर: ब) पेशवा सर्वोच्च

स्पष्टीकरण: पेशवा हा इतर मंत्र्यांपेक्षा वरच्या दर्जाचा होता.
18. शिवाजी महाराजांच्या काळात 'दबीर' या पदाला काय म्हटले जात असे?
अपेशवा
बसुमंत
कअमात्य
डसचिव
योग्य उत्तर: ब) सुमंत

स्पष्टीकरण: सुमंत या पदाला दबीर असेही म्हटले जात असे.
19. अष्टप्रधान मंडळाचे स्वरूप कसे होते?
अहुकूमशाही
बलोकशाही
कसल्लागार मंडळ
डवंशपरंपरागत राजेशाही
योग्य उत्तर: क) सल्लागार मंडळ

स्पष्टीकरण: हे एक सल्लागार मंडळ होते जे राजाला मदत करत असे.
20. अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांची नेमणूक करण्याचा अधिकार कोणाला होता?
अपेशवा
बजनता
कछत्रपती शिवाजी महाराज
डमंत्री मंडळ
योग्य उत्तर: क) छत्रपती शिवाजी महाराज

स्पष्टीकरण: मंत्र्यांची नेमणूक करण्याचा अंतिम अधिकार छत्रपती शिवाजी महाराजांकडे होता.