MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराजांची आग्रा भेट आणि सुटका | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराजांची आग्रा भेट आणि सुटका

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

पुरंदरच्या तहाच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराजांनी औरंगजेबाच्या दरबारात आग्रा येथे भेट दिली. ही घटना मराठा इतिहासातील एक अत्यंत धाडसी आणि धोरणी प्रसंग मानला जातो.

सविस्तर माहिती

१६६६ मध्ये शिवाजी महाराज आग्र्याला गेले. औरंगजेबाने त्यांना दरबारात योग्य मान दिला नाही, ज्यामुळे महाराजांनी निषेध नोंदवला. परिणामी, त्यांना नजरकैदेत ठेवण्यात आले. महाराजांनी अत्यंत चातुर्याने आजारी पडण्याचे नाटक केले आणि मिठाईच्या पेट्यांतून आपल्या पुत्रासह (संभाजी महाराज) सुखरूप निसटले. ही घटना त्यांच्या मुत्सद्देगिरीचे उत्तम उदाहरण आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

नजरकैद

एखाद्या व्यक्तीला एका विशिष्ट ठिकाणी बंदिस्त ठेवून त्यावर कडक पाळत ठेवणे.

पुरंदरचा तह

१६६५ मध्ये शिवाजी महाराज आणि मिर्झाराजे जयसिंग यांच्यात झालेला तह.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • आग्रा भेटीचा काळ: १६६६
  • महाराजांसोबत आग्रा येथे गेलेले पुत्र: संभाजी महाराज
  • महाराजांना नजरकैदेतून सोडवण्यात मदत करणारे: हिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर
  • महाराजांनी आग्र्याहून सुटका करून घेतल्यानंतर ते मथुरेमार्गे रायगडावर परतले.
  • औरंगजेबाने महाराजांना 'राजा' ही पदवी दिली होती, परंतु दरबारात त्यांना कनिष्ठ दर्जाच्या सरदारांच्या रांगेत उभे केले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • शिवाजी महाराज आग्र्याला १२ मे १६६६ रोजी पोहोचले.
  • महाराजांनी आग्र्याहून सुटका १७ ऑगस्ट १६६६ रोजी केली.
  • महाराजांच्या सुटकेनंतर औरंगजेबाने रामसिंगला जबाबदार धरले.
  • महाराजांच्या सुटकेमुळे मराठा साम्राज्याचा विस्तार होण्यास मोठी मदत झाली.

उदाहरणे

निसटण्याची युक्ती

महाराजांनी आजारी पडल्याचे नाटक करून साधूंना मिठाईचे पेटे वाटण्यास सुरुवात केली. याच पेट्यांतून ते आणि संभाजी महाराज बाहेर पडले.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

आग्रा भेटीची तारीख आणि सुटकेची तारीख लक्षात ठेवा.
महाराजांसोबत असलेल्या विश्वासू सेवकांची नावे लक्षात ठेवा.
या घटनेचा परिणाम काय झाला, हे अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

विद्यार्थी अनेकदा आग्रा भेटीचे वर्ष १६६५ (पुरंदरचा तह) आणि १६६६ (आग्रा भेट) यात गोंधळतात.
महाराजांसोबत संभाजी महाराज होते की इतर कोणी, यात गोंधळ होऊ शकतो.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे कोणत्या वर्षी गेले?
अ१६६४
ब१६६५
क१६६६
ड१६६७
योग्य उत्तर: क) १६६६

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराज १२ मे १६६६ रोजी आग्रा येथे पोहोचले.
2. आग्रा भेटीच्या वेळी शिवाजी महाराजांसोबत कोण होते?
असंभाजी महाराज
बराजाराम महाराज
कतानाजी मालुसरे
डबाजीप्रभू देशपांडे
योग्य उत्तर: अ) संभाजी महाराज

स्पष्टीकरण: आग्रा भेटीच्या वेळी शिवाजी महाराजांसोबत त्यांचे पुत्र संभाजी महाराज होते.
3. शिवाजी महाराजांना आग्र्यात नजरकैदेत ठेवल्यानंतर कोणाच्या मदतीने ते निसटले?
अतानाजी मालुसरे
बहिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर
कबाजीराव पेशवे
डकान्होजी आंग्रे
योग्य उत्तर: ब) हिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर

स्पष्टीकरण: हिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर यांनी महाराजांच्या सुटकेत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
4. शिवाजी महाराजांनी आग्र्याहून सुटका कोणत्या मार्गाने केली?
अदिल्ली
बमथुरा
कसुरत
डपुणे
योग्य उत्तर: ब) मथुरा

स्पष्टीकरण: आग्र्याहून निसटल्यानंतर महाराज मथुरेमार्गे रायगडाकडे निघाले.
5. औरंगजेबाने शिवाजी महाराजांना दरबारात कोणत्या रांगेत उभे केले होते?
अपहिली रांग
बदुसरी रांग
कतिसरी रांग
डपाचवी रांग
योग्य उत्तर: क) तिसरी रांग

स्पष्टीकरण: औरंगजेबाने महाराजांना कनिष्ठ दर्जाच्या सरदारांच्या रांगेत उभे केले होते, ज्याचा महाराजांनी निषेध केला.
6. आग्रा भेटीच्या वेळी औरंगजेबाचा दरबार कोठे भरला होता?
अदिल्ली
बआग्रा
कऔरंगाबाद
डलाहोर
योग्य उत्तर: ब) आग्रा

स्पष्टीकरण: आग्रा भेटीच्या वेळी औरंगजेबाचा दरबार आग्रा येथे भरला होता.
7. शिवाजी महाराजांनी आग्र्याहून सुटका करून घेण्यासाठी कोणती युक्ती वापरली?
असुरंग पेरला
बमिठाईच्या पेट्या
कवेशांतर
डगुप्त बोगदा
योग्य उत्तर: ब) मिठाईच्या पेट्या

स्पष्टीकरण: महाराजांनी आजारी पडल्याचे नाटक करून मिठाईच्या पेट्यांतून सुटका करून घेतली.
8. पुरंदरचा तह कोणामध्ये झाला होता?
अशिवाजी महाराज आणि औरंगजेब
बशिवाजी महाराज आणि मिर्झाराजे जयसिंग
कशिवाजी महाराज आणि अफझल खान
डशिवाजी महाराज आणि शाहिस्तेखान
योग्य उत्तर: ब) शिवाजी महाराज आणि मिर्झाराजे जयसिंग

स्पष्टीकरण: पुरंदरचा तह १६६५ मध्ये शिवाजी महाराज आणि मिर्झाराजे जयसिंग यांच्यात झाला.
9. शिवाजी महाराजांच्या आग्र्याहून सुटकेची तारीख कोणती?
अ१५ ऑगस्ट १६६६
ब१७ ऑगस्ट १६६६
क२० ऑगस्ट १६६६
ड२५ ऑगस्ट १६६६
योग्य उत्तर: ब) १७ ऑगस्ट १६६६

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराज १७ ऑगस्ट १६६६ रोजी आग्र्यातून निसटले.
10. आग्रा भेटीच्या वेळी औरंगजेबाचा वाढदिवस कितवा होता?
अ४० वा
ब५० वा
क६० वा
ड७० वा
योग्य उत्तर: ब) ५० वा

स्पष्टीकरण: आग्रा भेटीच्या वेळी औरंगजेबाचा ५० वा वाढदिवस साजरा केला जात होता.
11. शिवाजी महाराजांना आग्र्यात नजरकैदेत ठेवल्यानंतर कोणाच्या घरी ठेवले होते?
अजयसिंग
बरामसिंग
कशाइस्तेखान
डदलेर खान
योग्य उत्तर: ब) रामसिंग

स्पष्टीकरण: महाराजांना रामसिंगच्या हवेलीत नजरकैदेत ठेवले होते.
12. शिवाजी महाराजांनी आग्र्याहून सुटल्यानंतर रायगडावर कधी पोहोचले?
असप्टेंबर १६६६
बऑक्टोबर १६६६
कनोव्हेंबर १६६६
डडिसेंबर १६६६
योग्य उत्तर: अ) सप्टेंबर १६६६

स्पष्टीकरण: महाराज सप्टेंबर १६६६ मध्ये रायगडावर सुखरूप पोहोचले.
13. आग्रा भेटीच्या घटनेचा मुख्य उद्देश काय होता?
अऔरंगजेबाची भेट घेणे
बपुरंदरच्या तहाच्या अटी पूर्ण करणे
कमुघल साम्राज्याचा नाश करणे
डव्यापारी करार करणे
योग्य उत्तर: ब) पुरंदरच्या तहाच्या अटी पूर्ण करणे

स्पष्टीकरण: पुरंदरच्या तहाच्या अटींनुसार महाराजांना औरंगजेबाच्या दरबारात जाणे भाग होते.
14. शिवाजी महाराजांच्या सुटकेनंतर औरंगजेबाने कोणाला जबाबदार धरले?
अजयसिंग
बरामसिंग
कशाइस्तेखान
डकोणालाही नाही
योग्य उत्तर: ब) रामसिंग

स्पष्टीकरण: महाराजांच्या सुटकेनंतर औरंगजेबाने रामसिंगला जबाबदार धरले आणि त्याला दरबारातून काढून टाकले.
15. शिवाजी महाराजांनी आग्र्याहून निसटताना कोणाला आपल्या जागी झोपवले होते?
असंभाजी महाराज
बहिरोजी फर्जंद
कमदारी मेहतर
डकोणालाही नाही
योग्य उत्तर: ब) हिरोजी फर्जंद

स्पष्टीकरण: हिरोजी फर्जंद यांनी महाराजांच्या जागी झोपून त्यांना निसटण्यास मदत केली.
16. शिवाजी महाराजांच्या आग्रा भेटीचे वर्णन कोणत्या इतिहासात महत्त्वाचे मानले जाते?
अमराठा इतिहास
बमुघल इतिहास
कब्रिटिश इतिहास
डपोर्तुगीज इतिहास
योग्य उत्तर: अ) मराठा इतिहास

स्पष्टीकरण: ही घटना मराठा इतिहासातील एक अत्यंत धाडसी प्रसंग आहे.
17. शिवाजी महाराजांनी आग्र्याहून सुटल्यानंतर कोणता वेश धारण केला होता?
असाधूचा
बव्यापाऱ्याचा
कसैनिकाचा
डशेतकऱ्याचा
योग्य उत्तर: अ) साधूचा

स्पष्टीकरण: महाराजांनी साधूचा वेश धारण करून सुटका करून घेतली.
18. आग्रा भेटीच्या वेळी शिवाजी महाराजांचे वय किती होते?
अ३५ वर्षे
ब३६ वर्षे
क३८ वर्षे
ड४० वर्षे
योग्य उत्तर: क) ३८ वर्षे

स्पष्टीकरण: १६६६ मध्ये शिवाजी महाराजांचे वय ३८ वर्षे होते.
19. शिवाजी महाराजांच्या सुटकेनंतर औरंगजेबाची प्रतिक्रिया काय होती?
अआनंद झाला
बसंताप झाला
कउदासीनता
डकाहीच नाही
योग्य उत्तर: ब) संताप झाला

स्पष्टीकरण: महाराजांच्या सुटकेमुळे औरंगजेब अत्यंत संतापला होता.
20. आग्रा भेटीच्या घटनेमुळे शिवाजी महाराजांच्या प्रतिमेवर काय परिणाम झाला?
अप्रतिष्ठा कमी झाली
बप्रतिष्ठा वाढली
ककाहीच परिणाम झाला नाही
डमराठा साम्राज्य संपले
योग्य उत्तर: ब) प्रतिष्ठा वाढली

स्पष्टीकरण: आग्र्यातून सुखरूप निसटल्यामुळे महाराजांची प्रतिष्ठा आणि धाडस संपूर्ण भारतात पसरले.