MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि अफझलखान मोहीम | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि अफझलखान मोहीम

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

अफझलखान मोहीम ही छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेतील एक अत्यंत महत्त्वाची आणि निर्णायक घटना आहे. विजापूरच्या आदिलशाहीने स्वराज्याचा विस्तार रोखण्यासाठी अफझलखानाला पाठवले होते, परंतु महाराजांच्या चातुर्यामुळे ही मोहीम खानाच्या विनाशात संपली.

सविस्तर माहिती

१६५९ मध्ये विजापूरच्या बडी बेगमने शिवाजी महाराजांचा बंदोबस्त करण्यासाठी अफझलखानाची निवड केली. अफझलखान हा क्रूर आणि धूर्त सेनापती होता. त्याने वाटेत तुळजापूर आणि पंढरपूर येथील मंदिरांचा विध्वंस केला. महाराजांनी प्रतापगड किल्ल्याची निवड केली आणि खानाला तिथे येण्यास भाग पाडले. १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी खानाची भेट झाली. खानाने दगाफटका करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु महाराजांनी चिलखत घातल्यामुळे ते वाचले आणि वाघनखांचा वापर करून खानाचा वध केला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

वाघनखे

हातात लपवता येण्याजोगे एक शस्त्र, ज्याचा वापर महाराजांनी अफझलखानाचा कोथळा बाहेर काढण्यासाठी केला.

प्रतापगड

सातारा जिल्ह्यातील जावळीच्या खोऱ्यात असलेला किल्ला, जिथे अफझलखान वध झाला.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अफझलखान विजापूरच्या आदिलशाहीचा सरदार होता.
  • भेटीची जागा प्रतापगडाच्या पायथ्याशी निश्चित करण्यात आली होती.
  • महाराजांनी संरक्षणासाठी अंगात चिलखत आणि डोक्यावर जिरेटोप घातला होता.
  • खानासोबत सय्यद बंडा हा अंगरक्षक होता, ज्याला जिवा महालाने मारले.
  • या विजयामुळे स्वराज्याचा विस्तार होण्यास मोठी मदत झाली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • अफझलखान वध १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी झाला.
  • अफझलखानाचे पूर्ण नाव अफझलखान मुहम्मद शाही होते.
  • प्रतापगडच्या युद्धात स्वराज्याच्या सैन्याचे नेतृत्व नेताजी पालकर यांनी केले होते.
  • अफझलखानाच्या वधानंतर स्वराज्याचे सैन्य कोल्हापूरपर्यंत पोहोचले.

उदाहरणे

रणनीतीचे उदाहरण

महाराजांनी खानाला मैदानी प्रदेशात न लढता डोंगराळ भागात खेचून आणले, ही त्यांची उत्तम युद्धनीती होती.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

अफझलखान वधाची तारीख (१० नोव्हेंबर १६५९) लक्षात ठेवा.
भेटीच्या वेळी महाराजांसोबत असलेल्या अंगरक्षकांचे नाव (उदा. जिवा महाला) लक्षात ठेवा.
प्रतापगड किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

अनेकदा विद्यार्थी अफझलखान वधाची तारीख चुकीची लिहितात, ती १० नोव्हेंबर १६५९ आहे.
अफझलखान कोणत्या राज्याचा (आदिलशाही) होता हे विसरू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. अफझलखान वध कोणत्या किल्ल्याच्या पायथ्याशी झाला?
अरायगड
बप्रतापगड
कराजगड
डसिंहगड
योग्य उत्तर: ब) प्रतापगड

स्पष्टीकरण: अफझलखान वध प्रतापगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी झाला.
2. अफझलखान कोणत्या राज्याचा सरदार होता?
अमुघल
बनिजामशाही
कआदिलशाही
डकुतुबशाही
योग्य उत्तर: क) आदिलशाही

स्पष्टीकरण: अफझलखान विजापूरच्या आदिलशाहीचा सरदार होता.
3. अफझलखान वध कोणत्या वर्षी झाला?
अ१६५७
ब१६५८
क१६५९
ड१६६०
योग्य उत्तर: क) १६५९

स्पष्टीकरण: अफझलखान वध १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी झाला.
4. अफझलखानाच्या भेटीच्या वेळी महाराजांनी अंगात काय घातले होते?
अकेवळ अंगरखा
बचिलखत
ककापडी झगा
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) चिलखत

स्पष्टीकरण: महाराजांनी सावधगिरी म्हणून अंगात चिलखत घातले होते.
5. अफझलखानाच्या अंगरक्षकाचे नाव काय होते?
असय्यद बंडा
बफाजल खान
करुस्तम-ए-जमान
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) सय्यद बंडा

स्पष्टीकरण: अफझलखानाचा अंगरक्षक सय्यद बंडा होता, ज्याला जिवा महालाने मारले.
6. अफझलखानाचा वध करताना महाराजांनी कोणत्या शस्त्राचा वापर केला?
अतलवार
बकट्यार
कवाघनखे
डभाला
योग्य उत्तर: क) वाघनखे

स्पष्टीकरण: महाराजांनी वाघनखांचा वापर करून खानाचा कोथळा बाहेर काढला.
7. अफझलखान वधाच्या वेळी विजापूरची सत्ता कोणाच्या हातात होती?
अबडी बेगम
बऔरंगजेब
कशहाजी राजे
डआदिलशाह
योग्य उत्तर: अ) बडी बेगम

स्पष्टीकरण: त्यावेळी विजापूरची सत्ता बडी बेगम सांभाळत होती.
8. प्रतापगड युद्धात स्वराज्याच्या सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले होते?
अतानाजी मालुसरे
बनेताजी पालकर
कबाजीप्रभू देशपांडे
डकान्होजी जेधे
योग्य उत्तर: ब) नेताजी पालकर

स्पष्टीकरण: प्रतापगडच्या युद्धात स्वराज्याच्या सैन्याचे नेतृत्व नेताजी पालकर यांनी केले होते.
9. अफझलखानाने वाटेत कोणत्या मंदिराचा विध्वंस केला होता?
अतुळजापूर
बपंढरपूर
कवरील दोन्ही
डएकही नाही
योग्य उत्तर: क) वरील दोन्ही

स्पष्टीकरण: अफझलखानाने तुळजापूर आणि पंढरपूर या दोन्ही ठिकाणच्या मंदिरांचा विध्वंस केला होता.
10. अफझलखान वधानंतर शिवाजी महाराजांनी कोणता किल्ला जिंकला?
अपन्हाळा
बकोल्हापूर
कप्रतापगड
डरायगड
योग्य उत्तर: ब) कोल्हापूर

स्पष्टीकरण: अफझलखानाच्या वधानंतर स्वराज्याचे सैन्य कोल्हापूरपर्यंत पोहोचले.
11. अफझलखानाच्या भेटीसाठी महाराजांनी कोणत्या ठिकाणाची निवड केली होती?
अजावळीचे खोरे
बकोकण
कपुणे
डसातारा
योग्य उत्तर: अ) जावळीचे खोरे

स्पष्टीकरण: महाराजांनी जावळीच्या खोऱ्यातील प्रतापगडची निवड केली होती.
12. जिवा महालाने कोणाचा वध केला?
अअफझलखान
बसय्यद बंडा
कफाजल खान
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) सय्यद बंडा

स्पष्टीकरण: जिवा महालाने सय्यद बंडाचा वध करून महाराजांचे प्राण वाचवले.
13. अफझलखान वध ही घटना कोणत्या इतिहासाचा भाग आहे?
अमुघल इतिहास
बमराठा इतिहास
कब्रिटिश इतिहास
डविजयनगर इतिहास
योग्य उत्तर: ब) मराठा इतिहास

स्पष्टीकरण: ही घटना मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एक सुवर्णपान आहे.
14. अफझलखानाच्या वधानंतर स्वराज्याचा विस्तार कोठपर्यंत झाला?
अपुण्यापर्यंत
बकोल्हापूरपर्यंत
कनाशिकपर्यंत
डनागपूरपर्यंत
योग्य उत्तर: ब) कोल्हापूरपर्यंत

स्पष्टीकरण: अफझलखानाच्या वधानंतर स्वराज्याचा विस्तार कोल्हापूरपर्यंत झाला.
15. अफझलखान वधाच्या वेळी महाराजांच्या सोबत मुख्य अंगरक्षक कोण होता?
अजिवा महाला
बतानाजी मालुसरे
कबाजीप्रभू देशपांडे
डयेसाजी कंक
योग्य उत्तर: अ) जिवा महाला

स्पष्टीकरण: जिवा महाला हा महाराजांचा मुख्य अंगरक्षक होता.
16. अफझलखानाने महाराजांना भेटण्यासाठी कोणाला मध्यस्थ म्हणून पाठवले होते?
अपंतोजी गोपीनाथ
बबाजीप्रभू
कनेताजी पालकर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) पंतोजी गोपीनाथ

स्पष्टीकरण: पंतोजी गोपीनाथ हे खानाचे वकील म्हणून आले होते, ज्यांना महाराजांनी स्वराज्यात सामील करून घेतले.
17. अफझलखान वध ही घटना कोणत्या प्रकारची रणनीती होती?
अगनिमी कावा
बथेट युद्ध
कराजकीय तहाची चर्चा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) गनिमी कावा

स्पष्टीकरण: ही गनिमी काव्याची एक उत्कृष्ट रणनीती होती.
18. अफझलखान वधाच्या वेळी महाराजांच्या डोक्यावर काय होते?
अपागोटे
बजिरेटोप
कटोपी
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) जिरेटोप

स्पष्टीकरण: महाराजांनी संरक्षणासाठी जिरेटोप घातला होता.
19. अफझलखानाचा मुलगा कोण होता जो युद्धातून पळून गेला?
अफाजल खान
बसय्यद बंडा
करुस्तम-ए-जमान
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) फाजल खान

स्पष्टीकरण: फाजल खान हा अफझलखानाचा मुलगा होता जो युद्धातून पळून गेला.
20. अफझलखान वधामुळे कोणाची प्रतिष्ठा वाढली?
अआदिलशाही
बमुघल
कस्वराज्य
डइंग्रज
योग्य उत्तर: क) स्वराज्य

स्पष्टीकरण: या विजयामुळे स्वराज्याची आणि शिवाजी महाराजांची प्रतिष्ठा सर्वत्र वाढली.