परिचय

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना करताना केवळ लष्करी विजय मिळवले नाहीत, तर एक अत्यंत कार्यक्षम, लोककल्याणकारी आणि सुव्यवस्थित प्रशासन व्यवस्था निर्माण केली. त्यांची प्रशासन पद्धती ही रयतेच्या हिताला केंद्रस्थानी ठेवणारी होती.

सविस्तर माहिती

महत्त्वाच्या संज्ञा

महत्त्वाचे मुद्दे

• अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना करून सत्तेचे विकेंद्रीकरण केले.
• स्वराज्याचे विभाजन प्रांत, परगणे आणि तर्फे अशा प्रशासकीय घटकांत केले.
• किल्ले व्यवस्थापनासाठी हवालदार, सबनीस आणि कारखानिस यांची नियुक्ती केली.
• लष्करी शिस्त अत्यंत कडक होती; सैनिकांना रोख पगार दिला जाई.
• न्यायदानासाठी 'पंचायत' पद्धतीला प्रोत्साहन दिले.

महत्त्वाची तथ्ये

• पेशवे हे अष्टप्रधान मंडळातील सर्वोच्च पद होते.
• अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांची नेमणूक महाराजांच्या मर्जीवर अवलंबून होती.
• महाराजांनी 'राज्याभिषेक शक' सुरू केला.
• नौदलाचे महत्त्व ओळखून त्यांनी 'भारतीय नौदलाचे जनक' म्हणून ओळख निर्माण केली.
• स्त्रियांचा आदर आणि रयतेचे संरक्षण हे त्यांच्या प्रशासनाचे मुख्य ध्येय होते.

उदाहरणे

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

⚠️ सामान्य चुका

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न